Η αρχιτεκτονική της ευτυχίας.

H-ARXITEKTONIKH-THS-EYTYXIAS p1Η οικονομική κρίση που ηθελημένα μία ομάδα πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων έσυρε την Ελλάδα και τους Έλληνες, έχει πολυεπίπεδες επιπτώσεις στις ζωές μας. Η οικονομική συρρίκνωση και κατ’ επέκταση η βιοτική παρακμή πρέπει να εξεταστεί και μέσα από ένα ακόμη πρίσμα, που στην Ελλάδα μπορεί να περνάει σε τελευταίο ή μη μετρήσιμο επίπεδο, στο εξωτερικό όμως ερευνάται από ειδικούς επιστήμονες και ψυχολόγους. Την κατοικία.

Είναι γεγονός πλέον ότι οι αισθητικά αναβαθμισμένοι χώροι βοηθούν ώστε να ελαττωθούν οι ψυχολογικές επιπτώσεις από την οικονομική κρίση.Ο Alain De Botton στο βιβλίο η "Αρχιτεκτονική της ευτυχίας", αναρωτιέται τι κάνει ένα σπίτι "ωραίο"; Γιατί οι άνθρωποι διαφέρουν τόσο πολύ ως προς τις προτιμήσεις και τα γούστα τους; Μπορούν τα κτίρια να μας κάνουν ευτυχισμένους;

Στην "Αρχιτεκτονική της ευτυχίας" ο Αλαίν ντε Μποττόν καταπιάνεται με μια σχέση που βρίσκεται στο κέντρο της ζωής μας. Τα κτίριά μας -και τα αντικείμενα με τα οποία τα γεμίζουμε- μας επηρεάζουν περισσότερο απ' όσο νομίζουμε. Οι τοίχοι, οι δρόμοι, οι αυλές, οι ταράτσες έχουν αισθήματα. Και η αρχιτεκτονική μαρτυρά ότι ο καθένας από μας είναι διαφορετικός, ότι ο χώρος μάς επηρεάζει ριζικά.

Κατά τη γνώμη του Αλαίν ντε Μποττόν, η αρχιτεκτονική μάς δείχνει ποιοι θα μπορούσαμε να είμαστε σε "ιδανικές συνθήκες". Στρέφοντας τους προβολείς από μια ταπεινή μονοκατοικία σε μερικά από τα πιο φημισμένα κτίρια του κόσμου, ο Ντε Μποττόν εξετάζει πώς οι ιδιωτικές κατοικίες και τα δημόσια κτίρια -από εκείνα του Αντρέα Παλλάντιο μέχρι εκείνα του Λε Κορμπυζέ και του Νόρμαν Φρέιζερ επιδρούν στον τρόπο που αισθανόμαστε και σκεφτόμαστε, καθώς και πώς οι αρχιτέκτονες θα μπορούσαν να εργαστούν έτσι ώστε να αυξάνουν τις δυνατότητές μας στο κυνήγι της ευτυχίας.


Η "Αρχιτεκτονική της ευτυχίας" αποτελεί μια περιήγηση στη φιλοσοφία και την ψυχολογία της αρχιτεκτονικής. Και θα μπορούσε να αλλάξει για πάντα τον τρόπο που σκεφτόμαστε για τα σπίτια μας, την πόλη μας -και για τον εαυτό μας.

H-ARXITEKTONIKH-THS-EYTYXIAS p3Ο Χάρη φαν Φερσεντααλ, σε άρθρο του στην Καθημερινή, με τίτλο «Το σπίτι μας καθρεφτίζει αξίες», προσεγγίζει και αναλύει το βιβλίο του Αλαίν Ντε Μποττόν.

«Το 1923 ο Γάλλος μεγαλοβιομήχανος Ανρύ Φρυζέ ανέθεσε στον ήδη διάσημο τότε Λε Κορμπυζιέ να σχεδιάσει ένα συγκρότημα εργατικών κατοικιών κοντά στο Μπορντό. Το αποτέλεσμα ήταν αρχετυπικά μοντέρνο: λιτοί άσπροι κύβοι με μεγάλα ορθογώνια ανοίγματα και γυμνούς τοίχους από μπετόν. Ομως, οι εργάτες που κλήθηκαν να ζήσουν στα κτίρια αυτά σύντομα βεβήλωσαν το νεωτεριστικό όραμα του Ελβετού αρχιτέκτονα προσθέτοντας επικλινείς στέγες, μικρούς κήπους και λουλουδάτες ταπετσαρίες. Την ιστορία διηγείται ο Αλαίν Ντε Μποττόν στο τελευταίο του βιβλίο «Η αρχιτεκτονική της ευτυχίας».

Προβολή του εαυτού μας
Οι ιδιωτικές κατοικίες και τα δημόσια κτίρια –από εκείνα του Αντρέα Παλλάντιο μέχρι εκείνα του Οσκαρ Νίμαγερ και του πιο γνώριμού μας εδώ Σαντιάγο Καλατράβα– επηρεάζουν τα συναισθήματα, τη διάθεση και, ναι, τον χαρακτήρα μας. Είμαστε διαφορετικά άτομα σε διαφορετικά μέρη. «Σ’ ένα δωμάτιο ξενοδοχείου που βρίσκεται πνιγμένο ανάμεσα σε τρεις αυτοκινητόδρομους ή σε μια υποβαθμισμένη συνοικία με πανύψηλες, παραμελημένες πολυκατοικίες, η αισιοδοξία και οι προθέσεις μας τείνουν να μας εγκαταλείπουν, όπως το νερό ένα τρύπιο δοχείο».

Από την άλλη, η αρχιτεκτονική είναι προβολή του εαυτού μας και το αισθητικό αποτέλεσμα μιλάει περισσότερο για μας απ’ ό,τι για την ίδια. Τα κτίρια «μιλάνε για δημοκρατία ή αριστοκρατία, ευθύτητα ή αλαζονεία, καλωσόρισμα ή απειλή, συμπάθεια για το μέλλον ή λαχτάρα για το παρελθόν». Το να θεωρείς ότι ένα κτίριο είναι όμορφο υπονοεί μια έλξη προς τον τρόπο ζωής που προωθεί η συγκεκριμένη κατασκευή. Ενα κτίριο ενσωματώνει αυτά που εκτιμούμε περισσότερο στη ζωή, ενώ συχνά αναπληρώνει αυτά που μας λείπουν. Με άλλα λόγια μας αρέσουν τα κτίρια που καθρεφτίζουν τις αξίες μας. Η αρχιτεκτονική αποτελεί εκδοχή της ευτυχίας καθώς μας λέει ποιοι θα ήμασταν υπό ιδανικές συνθήκες. Φυσικά δεν θέλουμε όλοι να είμαστε το ίδιο πρόσωπο, εξ ου και οι διαφορές στο γούστο, στην αίσθηση του ωραίου.

H-ARXITEKTONIKH-THS-EYTYXIAS p4Αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπάρχουν άσχημα κτίρια. Ο Μποττόν θεωρεί τη μεταμοντέρνα anything-goes αντίληψη περί αισθητικής ισοπεδωτική. Οχι, δεν είναι όλες οι κατασκευές εξίσου όμορφες, ξεκαθαρίζει. Και παρότι η ιδέα του ωραίου αλλάζει με το χρόνο, υπάρχουν αντικειμενικές αρετές που καθιστούν ένα κτίριο ωραίο: τάξη, ισορροπία, κομψότητα, συνέπεια, αυτογνωσία. Ανάμεσα σε δύο γέφυρες που ενώνουν τις απόκρημνες πλαγιές ενός βουνού, η πιο όμορφη είναι αυτή που επιτελεί την αποστολή της με τον μικρότερο κόπο και τη μεγαλύτερη χάρη, γράφει παραθέτοντας πολλές και χρήσιμες (αλλά δυστυχώς ασπρόμαυρες) φωτογραφίες για να ενισχύσει αυτή και άλλες απόψεις του.

Ρόλο φυσικά στην κρίση περί ομορφιάς παίζει και η τάση μας να αποδίδουμε ανθρώπινα χαρακτηριστικά στα διάφορα οικοδομήματα και τα αντικείμενα που αυτά περιέχουν. Ενα κτίριο μπορεί να είναι ψηλό ή κοντό, ευδιάθετο ή κακοδιάθετο, τολμηρό ή μαζεμένο. «Αυτό που ζητάμε από την αρχιτεκτονική δεν απέχει πολύ από αυτό που αποζητάμε από ένα φίλο. Τα αντικείμενα που περιγράφουμε ως όμορφα αποτελούν εκδοχές των ανθρώπων που αγαπάμε».

Το χάρισμα του Μποττόν είναι πως γράφει για πράγματα που μας φαίνονται αυτονόητα –ενίοτε και για σκέψεις που θεωρούσαμε αποκλειστικά δικές μας– αλλά δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε με λέξεις. Οπως όταν περιγράφει τον μη-ηρωικό χαρακτήρα της ευτυχίας, της ευτυχίας που «βρίσκεται σε μια σειρά από παλιές σανίδες δαπέδου ή στο πρωινό φως που λούζει ένα σοβαντισμένο τοίχο». Αν παρόμοια συναισθήματα είναι ξένα στον υποψήφιο αναγνώστη καλύτερα να διαλέξει ένα άλλο βιβλίο.

Πολλά από αυτά που γράφει ο Μποττόν ακούγονται υπέροχα (κάποιοι θα πουν εκλαϊκευμένα) – μερικές φορές όμως απλά δεν ισχύουν. Αυτό συχνά διαφεύγει χάρη στην αναμφισβήτητη γοητεία της γραφής του. Ο συγγραφέας γνωρίζει τις θεωρητικές αδυναμίες του βιβλίου και υποβαθμίζει τη σημασία τους, όπως το γεγονός ότι οι σχεδιαστικές επιλογές είναι πολύ συχνά θέμα οικονομικών. Παραδέχεται επίσης ότι το ιδανικό σπίτι δεν εγγυάται απαραίτητα υπαρξιακή ηρεμία ή καλή διάθεση. Μπορούμε κάλλιστα να είμαστε δυστυχισμένοι σε ένα πύργο της Κηφισιάς ή σε ένα loft του Μεταξουργείου. Η αρχιτεκτονική, μας λέει, μετράει αλλά ίσως όχι και τόσο.

H-ARXITEKTONIKH-THS-EYTYXIAS p5Υπάρχουν και άλλες παραδοξότητες. Ο συγγραφέας άλλοτε υποστηρίζει ότι τα σπίτια καθρεφτίζουν αυτό που είμαστε και άλλοτε πως καθρεφτίζουν αυτό που θα θέλαμε να είμαστε – πράγμα αρκετά διαφορετικό. (Βέβαια, το τι είμαστε συχνά –βλέπε kitsch– «φωνάζει» τι θα θέλαμε πραγματικά να είμαστε, αλλά αυτό δεν αναφέρεται.) Επιπλέον πόσο σίγουροι είμαστε ότι η ευτυχία είναι όντως ο οδηγός της αρχιτεκτονικής; Ακριβώς ποιο όραμα ευτυχίας υπηρετεί ο αρχιτεκτονικός αχταρμάς της Αθήνας;

Ρομαντικά κίνητρα
Ωστόσο, ο Μποττόν επιμένει. Ακόμα και οι μοντερνιστές που υποστήριζαν τα δημιουργήματά τους με όρους τεχνολογικούς ή λειτουργικούς –ο Λε Κορμπυζιέ τα αποκαλούσε «machines for living»– είχαν κίνητρα κατά βάση ρομαντικά: «Ζητούσαν από την αρχιτεκτονική να στηρίζει έναν τρόπο ζωής που τους γοήτευε». Οι μοντερνιστές ήθελαν σπίτια που να μιλούν για το αύριο, την τεχνολογία, τη δημοκρατία. Ηθελαν οι λάμπες να θυμίζουν το σφρίγος της βιομηχανίας και οι καφετιέρες το δυναμισμό των γρήγορων τρένων, γράφει.

Οταν η κυρία Σαβουά εξέφρασε την επιθυμία να τοποθετήσει μια πολυθρόνα και δύο καναπέδες στο καθιστικό της νεόδμητης, διά χειρός Λε Κορμπυζιέ κατοικίας της, ο αιρετικός αρχιτέκτονας δεν έκρυψε την έντονη δυσαρέσκειά του. «Η σημερινή ζωή στο σπίτι παραλύει από την αξιοθρήνητη αντίληψη πως οφείλουμε να έχουμε έπιπλα», διαμαρτυρήθηκε. «Η αντίληψη αυτή πρέπει να ξεριζωθεί και να αντικατασταθεί από εκείνη περί εξοπλισμού». Οι εργάτες του Φρυζέ είχαν κορεστεί από τον εξοντωτικό ρυθμό και το απρόσωπο περιβάλλον του εργοστασίου και νοσταλγούσαν την ταπεινή αγροτική ζωή της επαρχίας. Κάπως έτσι προέκυψε η βίαιη «ανακαίνιση» της μινιμαλιστικής κατασκευής του Λε Κορμπυζιέ. Και οι δύο πλευρές αναζητούσαν τις αξίες που έλειπαν από τη ζωή τους.

Η αρχιτεκτονική είναι αντίδοτο στον κόσμο που ζούμε, γράφει ο συγγραφέας. Είναι απόπειρα να βάλουμε τάξη στην αταξία που μας περιβάλλει. Και όπως η καλή αρχιτεκτονική, έτσι και η κακή είναι θέμα ψυχολογίας όσο και σχεδιασμού. Μοιάζει με «την τάση που μας οδηγεί να παντρευόμαστε λάθος άτομο, να επιλέγουμε ακατάλληλες δουλειές και να προγραμματίζουμε ανεπιτυχείς διακοπές: η τάση να μην καταλαβαίνουμε ποιοι είμαστε και τι θα μας ικανοποιήσει».

H-ARXITEKTONIKH-THS-EYTYXIAS p2Ο Αλαίν ντε Μποττόν (Alain De Botton) γεννήθηκε στη Ζυρίχη της Ελβετίας το 1969 και μεγάλωσε στην Ελβετία και την Αγγλία. Μιλάει γαλλικά, γερμανικά και αγγλικά. Το "Πώς ο Προυστ μπορεί να αλλάξει τη ζωή σου" πρωτοεκδόθηκε το 1997 και έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες, επιτυχία που συνάντησαν, έκτοτε, και τα επόμενα βιβλία του. Έχει γράψει ακόμη τα εξής: "Essays in Love" (1993), "The Romantic Movement" (1994), "Kiss and Tell" (1995), "The Consolations of Philosophy" (2000), "The Art of Travel" (2001), "Status Anxiety" (2004), "The Architecture of Happiness" (2006), "The Pleasures and Sorrows of Work" (2009), "The Consolations of Philosophy" (2010). Διδάσκει φιλοσοφία στο London University. Είναι ιδρυτής των The School of Life (www.theschooloflife.com), ενώ διευθύνει την ομώνυμη σειρά βιβλίων, που στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη.

Τίτλος: Η αρχιτεκτονική της ευτυχίας.
μετάφραση: Αντώνης Καλοκύρης
Εκδότης: Εκδόσεις Πατάκη

logo-3d-small