Λεξικό του Κωνσταντινουπολίτικου γλωσσικού ιδιώματος

lexiko tou konstantinoupolitikou glossikou-idiomatos-p01-2Οι άνθρωποι που μεγάλωσαν μέσα σε Κωνσταντινουπολίτικες οικογένειες ή σε μικρασιατικές συνοικίες, άκουγαν μεγαλώνοντας τα Ελληνικά ανακατεμένα με κάτι περίεργες λέξεις, άγνωστες στους μη μυημένους, που μόνο εμείς, τα μικρά παιδιά των Μικρασιατών, μπορούσαμε να καταλάβουμε.

Μεγαλώνοντας, λέξεις και μυρωδιές έγιναν ένα παιχνίδι συνωμοσίας για μυημένους… Γιαβρί ‘μ φέρε μου το πεσκίρι (Μωρό μου φέρε μου την πετσέτα) ακούγαμε τακτικά από τις ανοικτές πόρτες, παίζοντας στις αυλές. Τζιέρι, ναμκιόρα, γιαβουκλού, μπερκέτια, χαϊβάνι, σεβντάς, νταλκάς, σεκλέτι ήταν λέξεις ανακατεμένες μαζί με τα ελληνικά, που περιέγραφαν, χαρές, πόνους, αγάπες, πλούτη. Ανακατεμένες σαν τα μπαχάρια και τα αρώματα που χρησιμοποιούσαν...

Αυτές τις σκόρπιες λέξεις, άρχισε σιγά-σιγά να συγκεντρώνει ο Νίκος Ζαχαριάδης, μέχρι που μετά από τέσσερα χρόνια συγκέντρωσε 4.500 λέξεις -εκφράσεις –λήμματα.  

Τέσσερα χρόνια για την έρευνα και καταγραφή λέξεων από τον προφορικό και γραπτό λόγο των Ρωμιών της Πόλης, σε ένα χρονικό διάστημα 100 χρόνων (από την Περίοδο των Μεταρρυθμίσεων επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το 1856, του Τανζιμάτ, μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, όταν ακόμη η παρουσία των Ρωμιών στην Πόλη ήταν έντονη και ακμάζουσα).

To «Λεξικό του Κωνσταντινουπολίτικου Ιδιώματος» του Νίκου Ζαχαριάδη είναι πραγματικά ένα μικρός θησαυρός αφού στόχος του είναι η διάσωση και συγκρότηση του «παράξενου» αυτού λεξιλογίου που χρησιμοποιούσαν οι Ρωμιοί της Πόλης.

lexiko tou konstantinoupolitikou glossikou-idiomatos-p03Σε το είπα, τον λέω
- γιαβρί μου! * γιαβρί (το)  [<τουρκ.Yavru} νεογνό,μωρό,μικρούλι/ γιαβρούμ τρυφερή προσφώνηση, μωρό μου! μικρό μου, αγαπούλα μου!
- κουζούμ!  * [<τουρκ.kuzu-=αρνάκι] τρυφερή προσφώνηση, μωρό μου! ψυχή μου αγάπη μου!
- σαλόζης (ο) - α (η) * [<τουρκ. saloz] σαχλός, χαζοβιόλης, ανισόρροπος
- σαψάλης (ο)-α (η) * [<τουρκ.sapsal] ατημέλητος,αφρόντιστος,αποβλακωμένος
- σερσερής (ο) -ου (η) * [<τουρκ serseri] αλήτης, ρεμάλι, ακαμάτης
- χεργκελές (ο) * [<τουρκ.hergele] αλήτης, ρεμάλι, θρασύς [Στοιχεία από το thetoc.gr]

"Η αφορμή": Τα νεοελληνικά γλωσσικά ιδιώματα, από τα μεταβυζαντινά χρόνια και ως τα μέσα του 20ού αιώνα, αποτελούν γνωσιολογικό και κοινωνικό πολυδιάστατο υλικό πέντε αιώνων τουλάχιστον.

lexiko tou konstantinoupolitikou glossikou-idiomatos-p02Η καταγραφή αυτού του υλικού έχει σημασία από ιστορική άποψη, μελέτη των πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων στο εσωτερικό της σημερινής Ελλάδας και -πολύ περισσότερο μάλλον- στις ελληνικές κοινότητες ανά τον κόσμο, ιδιαιτέρως στη Μεσόγειο και τα Βαλκάνια, όπου η ελληνόγλωσση παρουσία υπήρξε συνεχής και καθοριστική στην παιδεία, τη συνείδηση, τον πολιτισμό και τη συνοχή των τοπικών πληθυσμών.

Πρόσθετο επιχείρημα για την καταγραφή των νεοελληνικών γλωσσικών ιδιωμάτων είναι η διευκόλυνση της προσέγγισης του προφορικού, λαϊκού και λόγιου λόγου του χώρου όπου η χρήση γλωσσικού ιδιώματος υπερβαίνει την "επίσημη" ελληνική γλώσσα θεσμών και εκκλησίας. Αυτή η δυναμική αποδεικνύει την αναγνώριση μιας γλωσσικής "προσαρμοστικότητας", η οποία επιβραβεύει την σταθερότητα της γλωσσικής κοινότητας, την εξέλιξή της και αιτιολογεί τη διάρκεια και την επιβίωσή της. Ισχυρότερο -πιθανώς- επιχείρημα είναι, πως η ανάπτυξη της "διεπιστημονικής" έρευνας βρίσκει στις παράπλευρες -ας πούμε- γλώσσες νέες ή πρόσθετες πηγές εμβάθυνσης της Ιστορίας.

Με αφορμή αυτές τις προσωπικές παραδοχές, η καταγραφή του γλωσσικού ιδιώματος της Κωνσταντινούπολης με τη μορφή λεξικού, όπου εμφανίζονται επιρροές από σημαντικό αριθμό ξένων γλωσσών -πέραν της τουρκικής- επιτρέπει την αναγνώριση της "Κωνσταντίνου-πόλεως" ως κόμβου γλωσσικών υποδοχών, οι οποίες θησαυρίζουν τον πολύμορφο ρόλο αυτού του γεωγραφικού πόλου.

Αρκεί να σκεφτούμε πως η Κωνσταντινούπολη υπήρξε, αμέσως μετά την Άλωση και -δίχως διακοπή- ως τις μέρες μας, τόπος προσωρινής ή μόνιμης εγκατάστασης, πέρασμα προς άλλους προορισμούς γύρω από τον Εύξεινο και τη Ρωσία, συνδετικός κρίκος με το Αιγαίο, τη Μέση Ανατολή, την Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική, ένα άθροισμα συνοικιών Ρωμιών, Αρμενίων, Εβραίων, Λεβαντίνων, για να περιοριστούμε σε αυτές τις μεγάλες και δυναμικές πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά κοινότητες. (Από την εισαγωγή της έκδοσης)

nikos-zahariadisΟ Νίκος Ζαχαριάδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1944 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1959.
Μαθητής του Ζωγράφειου στην Κωνσταντινούπολη και απόφοιτος του Κολλεγίου Αθηνών, ολοκλήρωσε σπουδές Πολιτικού Μηχανικού στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο το 1968.
Ανώτατο στέλεχος γερμανικής πολυεθνικής εταιρίας στην Ελλάδα και μέλος Δ.Σ. ιδιωτικών και δημόσιων επιχειρήσεων.

Τίτλος: Λεξικό του Κωνσταντινουπολίτικου γλωσσικού ιδιώματος
Συγγραφέας: Νίκος Ζαχαριάδης
Πρόλογος: Σάββας Ε. Τσιλένης
Επιμέλεια: Νίκος Ζαχαριάδης
Εκδότης: Γαρβριηλίδης
Φωτογραφίες από το προφίλ του συγγραφέα στο facebook

logo-3d-small