Ο ορθόδοξος χριστιανισμός στην Ελλάδα του 21ου αιώνα

o-orthodoksos-xristianismos-stin-ellada-tou-21ou-aionaΤίτλος: Ο ορθόδοξος χριστιανισμός στην Ελλάδα του 21ου αιώνα
Υπότιτλος: Ο ρόλος της θρησκείας στην κουλτούρα, την εθνική ταυτότητα και την πολιτική

Η ελληνική έκδοση του συλλογικού αυτού τόμου προσφέρει, από την πλευρά της κοινωνιολογίας της θρησκείας και πολιτισμιολογικής ανάλυσης, μια συνοπτική ανασκόπηση του ρόλου που παίζει η Ορθοδοξία συνολικά, συμπεριλαμβανομένης και της επίσημης Εκκλησίας, στην Ελλάδα στις αρχές του 21ου αι.

Η Ελλάδα, μια ιστορικά ορθόδοξη χώρα, αλλά παράλληλα με πολύπλευρες και στενές επαφές με τη Δύση, προσφέρει την ευκαιρία για μια διαφορετική μελέτη και ανάγνωση του Ορθόδοξου Χριστιανισμού απ’ ότι άλλες χώρες της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης, πολλές από τις οποίες βρέθηκαν υπό κομμουνιστικά καθεστώτα κατά τον 20ο αι.

Ο τόμος βασίζεται σε διάφορες επιμέρους έρευνες, ενώ παράλληλα επικεντρώνεται κυρίως στην περίοδο του Αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου. Εξετάζονται οι ποικίλες αλλαγές που έλαβαν χώρα την περίοδο αυτή στις σχέσεις μεταξύ Ορθοδοξίας, πολιτικής, κοινωνίας, εθνικής ταυτότητας, φύλου και λαϊκού πολιτισμού. Παλαιότερα και ξεπερασμένα στερεότυπα αναφορικά με την Εκκλησία της Ελλάδος αποδομούνται, όπως και η κοινωνική της παρουσία και η πολιτισμική σημασία της Ορθοδοξίας.

Οι συγγραφείς καταδεικνύουν τους τομείς στους οποίους η παραδοσιακή Ορθοδοξία έχει αλλάξει σε μεγάλο βαθμό και πώς οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν το δημόσιο ρόλο και την εν γένει εικόνα της Εκκλησίας, η οποία δείχνει να ανταποκρίνεται αργά, αλλά σταθερά στις ισχυρές προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης και της πολυπολιτισμικότητας.

Πρόλογος

Η Ελλάδα γοητεύει. Ανήκει στην Ευρώπη ή όχι; Οι παραδόσεις της συνάδουν με τη δημοκρατία ή όχι; Και τι ρόλο παίζει η Ορθόδοξη Εκκλησία στην προσπάθειά μας να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα; Μια ένδειξη του δημόσιου ενδιαφέροντος για την Ελλάδα και τα ζητήματα που σχετίζονται με αυτήν ήταν η εξαιρετικά δημοφιλής και πολύ όμορφη έκθεση για το Βυζάντιο που παρουσιάστηκε στη Βασιλική Ακαδημία στο Λονδίνο, τον χειμώνα του 2008-2009, θέμα της οποίας ήταν κυρίως η ζωή και η τέχνη της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα ευρύτατο θέμα που χρειάζεται τόσο περαιτέρω διερεύνηση όσο και δέουσα ανάλυση και κατάλληλη ερμηνεία.

xristodoulos-1Ο παρών συλλογικός τόμος επιχειρεί να κάνει και τα δύο, εστιάζοντας στη σύγχρονη Ελλάδα και όχι στο Βυζάντιο, και αφορά κυρίως στην πλέον πρόσφατη περίοδο της ιστορίας της. Επομένως, διερευνά το κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να ερμηνευθούν οι  τρέχουσες ζυμώσεις και αντιπαραθέσεις  στο εσωτερικό της Εκκλησίας της Ελλάδος, επιχειρώντας ταυτόχρονα προσεκτικά σκιαγραφημένες συγκρίσεις και εκτιμήσεις.

Η συγκεκριμένη αυτή οπτική είναι υψίστης σημασίας: ό,τι φαίνεται με την πρώτη ματιά «παράξενο» στους Δυτικοευρωπαίους, παύει να είναι τέτοιο από τη στιγμή που τοποθετείται στο πλαίσιο των ιδιαιτεροτήτων της ελληνικής ιστορίας και κοινωνίας. Ο εμφανώς επίμαχος ρόλος του αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου, για παράδειγμα, γίνεται πολύ πιο εύκολα κατανοητός, αν λάβουμε υπ όψη ότι ήταν ταυτόχρονα τόσο εκσυγχρονιστής όσο και συντηρητικός, ενσαρκώνοντας τον ξεχωριστό ελληνικό τρόπο θέασης και αντιμετώπισης του σύγχρονου  κόσμου.  Εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος της Ιστορίας στην κατανόηση του θορύβου που δημιούργησε η αντιπαράθεση για τις αστυνομικές ταυτότητες και την αναφορά του θρησκεύματος σε αυτές – ένα επεισόδιο που αποκάλυψε, μεταξύ πολλών άλλων πραγμάτων, ότι η Εκκλησία της Ελλάδος εξακολουθεί να επηρεάζει τις ζωές μεγάλου αριθμού Ελλήνων πολιτών, οι οποίοι κατά τα άλλα είναι απολύτως «μοντέρνοι».

Εν ολίγοις, οι συμβάλλοντες στο συλλογικό αυτόν τόμο περιγράφουν όλες αυτές τις εντάσεις και αντιπαραθέσεις, χρησιμοποιώντας έξυπνες και καινοτόμες μεθόδους για να ξετυλίξουν τις λεπτομέρειές τους και έτσι μας βοηθούν να κατανοήσουμε κάποιες προφανείς ασυμβατότητες. Οι θρησκευτικές εξελίξεις στην Ελλάδα του 21ου αιώνα είναι πολύπλοκες και πολυ-επίπεδες. Οι θρησκευτικοί ηγέτες στην Ελλάδα, για παράδειγμα, προκαλούν συχνά σύγχυση στον απλό παρατηρητή, επειδή μπορεί να ισχυρίζονται το ένα και να εννοούν το άλλο, αλλά γίνονται πιο κατανοητοί όταν οι δηλώσεις τους τεθούν στο σωστό πλαίσιο. Βέβαια, το να ισχυρίζεσαι το ένα και να εννοείς το άλλο δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνική συμπεριφορά – όλοι το κάνουμε, αλλά με διαφορετικούς τρόπους.

xristodoulos-2Η  συμβολή του παρόντος συλλογικού τόμου έγκειται στο ότι βοηθάει κάποιον που δεν γνωρίζει την ελληνική πραγματικότητα να εισχωρήσει λίγο περισσότερο σε αυτήν, προκειμένου να κατανοήσει τις λεπτομέρειες και τις αντιφατικές εκφάνσεις της Ορθοδοξίας, καθώς και τη διαρκή σημασία της σε εθνικό επίπεδο.

Στο επίπεδο μιας συγκριτικής θεώρησης, είναι σημαντικό να εξετάσουμε την Ελλάδα τόσο στο παγκόσμιο όσο και στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Σχετικά με το πρώτο, οι επιμέρους συγγραφείς του τόμου θέτουν συχνά το ερώτημα τι σημαίνει «νεωτερικότητα». Πρόκειται για ένα ή για πολλά πράγματα; Και αν η νεωτερικότητα μετρηθεί με βάση τα Δυτικά πρότυπα, σε ποιο σημείο βρίσκεται η Ελλάδα; Ως προς αυτό το ερώτημα υπάρχουν απόηχοι της άποψης σχετικά με τη  «σύγκρουση  των  πολιτισμών»  του  Huntington– μια χρήσιμη οπτική, επειδή δίνει προτεραιότητα σε πολιτισμικά στοιχεία (συμπεριλαμβανομένης  και της θρησκείας) σε σχέση με το κράτος, αλλά όχι τόσο χρήσιμη, επειδή υπονοεί ότι η «σύγκρουση»  αυτή είναι αναπόφευκτη. Κάτι τέτοιο, όμως, δεν συμβαίνει απαραίτητα. Πιο χρήσιμη είναι η έννοια των «πολλαπλών» ή παράλληλων νεωτερικοτήτων, με την  προϋπόθεση ότι αποφεύγουμε τον πειρασμό να συμπεριλάβουμε στην κατηγορία αυτή τα πάντα. Ένας από τους σκοπούς του συλλογικού αυτού τόμου είναι να περιγράψει και να εξηγήσει την ιδιαίτερη ελληνική νεωτερικότητα, επισημαίνοντας  κυρίως τα θρησκευτικά της χαρακτηριστικά.

Στο πλαίσιο αυτό, οι συνέπειες της μετανάστευσης για τη θρησκευτική ζωή στην Ελλάδα μεταβάλλονται σε κεντρικό θέμα, καθώς ο αριθμός των μεταναστών αυξάνεται κάθε χρόνο και η προέλευσή τους ποικίλλει σε μεγάλο βαθμό – μια πρόκληση για μια κοινωνία όπως η ελληνική, η οποία, όπως και αυτές της Ιταλίας, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, ήταν  εξαγωγέας  εργατικού  δυναμικού  μέχρι  το  τέλος  του  20ού αιώνα. Επομένως, πώς αντιμετωπίζει η Ελλάδα αυτή την κατάσταση; Όπως δείχνουν πολλά επιμέρους κείμενα του τόμου αυτού, το όλο πρόβλημα παρουσιάζεται εξαιτίας μιας μακράς παράδοσης, στην οποία πρωταρχικός στόχος ήταν η ταύτιση μεταξύ εκκλησίας και έθνους και πολύ περισσότερο μεταξύ εκκλησίας και κράτους. Λαμβάνοντας υπόψη την ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, φαίνεται ότι ο θρησκευτικός πλουραλισμός είναι δύσκολο μεν να επιτευχθεί, ωστόσο, αυτό δεν είναι τελείως αδύνατο. Για παράδειγμα, η εκκλησία μπορεί ταυτόχρονα να προσφέρει βοήθεια σε μετανάστες, ενώ να διατηρεί και έναν εθνικιστικό λόγο.

xristodoulos-3Επίσης, η κατά κάποιον τρόπο αμφίσημη στάση της Ελλάδας προς την Ευρώπη δημιούργησε παρόμοια ζητήματα. Είναι δυνατόν μια χώρα να απολαμβάνει τα πλεονεκτήματά της ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) χωρίς να θυσιάζει την αυτονομία του έθνους; Βέβαια, δεν αρμόζει σε μια Αγγλίδα να την επικρίνει για το θέμα αυτό, όμως τα κεφάλαια αυτού του τόμου μας προσφέρουν πολλές σχετικές πληροφορίες, καθώς εξετάζουν τις ιδιαίτερες ελληνικές διαστάσεις αυτού  του ζητήματος, για την κατανόηση του οποίου είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ικανοποιητικά και τον ρόλο της Ορθοδοξίας.

Οι Έλληνες πολίτες βρίσκονται αντιμέτωποι με διάφορα, εν πολλοίς πιεστικά ερωτήματα και διλήμματα, καθώς από τη μια μεριά επιθυμούν να είναι Ευρωπαίοι, αλλά από την άλλη φοβούνται τις συνέπειες που μπορεί να έχει αυτό για την Ελλάδα και την ελληνική ταυτότητα.  Στην προσπάθειά τους να θίξουν τα προβλήματα αυτά, οι επιμέρους συγγραφείς αυτού του τόμου προσφέρουν προσεκτικές και ενημερωμένες αναλύσεις, που εκπροσωπούν πολλές διαφορετικές απόψεις και θεωρητικές προσεγγίσεις.  Λαμβάνοντας υπόψη όλες αυτές τις παραμέτρους, οι εν λόγω συγγραφείς εκφράζουν την αισιοδοξία τους για το μέλλον. Οι επιμελητές αυτής της έκδοσης υποστηρίζουν επίσης ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία βαδίζει προς τη σωστή κατεύθυνση, ώστε η συμβολή της τόσο στην ελληνική όσο και στην ευρωπαϊκή κοινωνία να είναι θετική.

Κλείνοντας, συστήνω ανεπιφύλακτα αυτόν τον συλλογικό τόμο, ο οποίος βασίζεται σε ενδελεχή έρευνα, αλλά παράλληλα είναι εξαιρετικά ευανάγνωστος, σε όλους όσοι θέλουν να γνωρίζουν περισσότερα για τον ευαίσθητο και διαρκή, αν και μερικές φορές περίπλοκο, ρόλο της θρησκείας στην ελληνική κοινωνία.

Στους καθηγητές Ρουδομέτωφ και Μακρίδη  αξίζουν οι πιο θερμές ευχαριστίες για την πραγματοποίηση και έκδοση αυτού του συλλογικού τόμου.

Grace Davie

roudometofΟ Victor Roudometof είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Έχει σπουδάσει Οικονομικά στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές (Master of Arts) στην Κοινωνιολογία (στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο Bowling Green του Ohio) και στην Ιστορία (στο Πανεπιστήμιο του Pittsburgh).
Κατά την διάρκεια των σπουδών του στο Πανεπιστήμιο του Pittsburgh βραβεύθηκε με την προ-διδακτορική υποτροφία του Προγράμματος Πολιτιστικών Σπουδών του Πανεπιστημίου καθώς και την προπτυχιακή υποτροφία του Ιδρύματος Γερονδέλη. Το 1996 έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα στην Κοινωνιολογία και τις Πολιτιστικές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο του Pittsburgh. Μετά την αποφοίτηση του, και κατά την ακαδημαϊκή χρόνια 1996-97, διατέλεσε επίσης μεταπτυχιακός υπότροφος του Προγράμματος Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστήμιου Princeton. Έχει εργασθεί στο Αμερικανικό Κολέγιο Θεσσαλονίκης, στο Washington and Lee University (Lexington, Virginia) & Miami University (Oxford, Ohio). Από το 2003 έως το 2009 υπηρέτησε ως Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Από το 2009 κατέχει την βαθμίδα του Αναπληρωτή Καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Prof Dr Vasilios MakridesΟ Βασίλειος Ν. Μακρίδης γεννήθηκε το 1961 στην Λάρισα και αποφοίτησε από την Θεολογική σχολή Αθηνών. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο Harvard και έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα από το πανεπιστήμιο Tübingen.

Είναι τακτικός Καθηγητής Θρησκειολογίας με ειδίκευση στον Ορθόδοξο Χριστιανισμό στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Erfurt στη Γερμανία.

Τίτλος: Ο ορθόδοξος Xριστιανισμός στην Ελλάδα του 21ου αιώνα

Υπότιτλος: Ο ρόλος της θρησκείας στην κουλτούρα, την εθνική ταυτότητα και την πολιτική
Ξενόγλωσσος τίτλος: Orthodox Christianity in 21st century Greece. The role of religion in culture, ethnicity and politics
Πρόλογος: Grace Davie
Επιμέλεια: Β. Ρουδομέτωφ, Β. Μακρίδης
Μετάφραση: Ελένη Κοτσυφού
Επιμέλεια: Δήμητρα Ασημακοπούλου, Ελεονώρα Κυριάκου
Εκδότης: Επίκεντρο

logo-3d-small