Κόκκινη Αμερική

kokkini-ameriki-p1Τίτλος: Κόκκινη Αμερική
Υπότιτλος: Έλληνες μετανάστες και το όραμα ενός Νέου Κόσμου 1900-1950

Στη σελίδα 335 του βιβλίου υπάρχει μια φωτογραφία. Είναι η χορωδία του Ελληνικού Εργατικού Εκπαιδευτικού Συνδέσμου της Νέας Υόρκης τη δεκαετία του 1930. Ποια ήταν, άραγε, η κινητοποιητική δύναμη που έκανε μετανάστες και μετανάστριες να τραγουδούν επαναστατικούς ύμνους στις Ηνωμένες Πολιτείες;

Αυτό είναι το ερώτημα που διατρέχει την αφήγηση της Κόκκινης Αμερικής. Εστιάζοντας το ενδιαφέρον του στην ιστορία της αμερικανικής Αριστεράς, από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και τα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, το βιβλίο αναδεικνύει τα πολλαπλά νήματα που συνέδεαν τις ιδέες της ριζικής κοινωνικής μεταβολής με τους μετασχηματισμούς της καθημερινότητας των μεταναστευτικών πληθυσμών.

Η ιστορία της ελληνοαμερικανικής Αριστεράς φωτίζει την πολλαπλότητα της μεταναστευτικής εμπειρίας και υπογραμμίζει τα όρια των στερεοτύπων γύρω από τους Έλληνες μετανάστες στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ταυτόχρονα, ωστόσο, η διαδρομή αυτή μας επιτρέπει να ξανασκεφτούμε γύρω από κάτι ευρύτερο: τις προσδοκίες και τις διαψεύσεις των επαναστατικών βεβαιοτήτων και τη θέση των Ηνωμένων Πολιτειών στην πολιτική φαντασία των ριζοσπαστών του 20ού αιώνα.

Η Κόκκινη Αμερική δεν αφηγείται μια ιστορία επιτυχίας. Την ίδια στιγμή, όμως, μέσα από τις συναρπαστικές διαδρομές των μεταναστών που πίστεψαν στην επανάσταση, ανασυγκροτεί τους τρόπους με τους οποίους το ιστορικό απρόβλεπτο συνδιαλέγεται με την αναζήτηση ενός Νέου Κόσμου.

Από την εισαγωγή

kokkini-ameriki-p2Το μπαρ KGB αποτελεί έναν δημοφιλή προορισμό για υποψιασμένους επισκέπτες και μποέμ κατοίκους του Μανχάταν. Χωμένο στις παρυφές του Λοόυερ Ιστ Σάιντ, στους δρόμους που έχουν μεταμορφωθεί από την εισβολή των δυναμικών μεσαίων στρωμάτων, το μπαρ προσφέρει μια καταβύθιση σε ένα παρελθόν που φαίνεται οριστικά χαμένο. Όπως ακριβώς προϊδεάζει το όνομά του, στους τοίχους του γερασμένου κτίσματος κυριαρχούν σοβιετικές αφίσες, αναμνηστικά και τεκμήρια που αντανακλούν την αισθητική του κομμουνιστικού κινήματος του 20ού αιώνα. Έτσι, μπορεί κανείς να παραγγείλει το ποτό του ατενίζοντας μια ασπρόμαυρη (τι άλλο;) σοβιετική οθόνη, να συνομιλήσει στα φαρδιά ξύλινα τραπέζια υπό το βλοσυρό βλέμμα μιας προτομής του Λένιν, να παρακολουθήσει μια πρωτοποριακή παράσταση ή μια λογοτεχνική βραδιά στην παρακείμενη «Κόκκινη Αίθουσα».

Μέσα στην ευχάριστη ατμόσφαιρα που δημιουργεί ο χαμηλός φωτισμός, λίγοι θαμώνες προσέχουν μερικές φωτογραφίες με χαμογελαστά πρόσωπα και μάλλον ακόμα λιγότεροι τις ταυτίζουν με το μέρος στο οποίο βρίσκονται. Και όμως, τα πρόσωπα που απεικονίζονται στις φωτογραφίες σύχναζαν στον ίδιο χώρο. Τότε είχε την επωνυμία Ukranian Labor Hall και φιλοξενούσε, από τη δεκαετία του 1940, τις κοινωνικές και πολιτικές δραστηριότητες της συνεκτικής κοινότητας των Ουκρανών κομμουνιστών της Νέας Υόρκης. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 είχαν απομείνει ελάχιστοι και το κτίριο περιήλθε στην κατοχή του σημερινού ιδιοκτήτη. Στο ίδιο λοιπόν σημείο όπου στα χρόνια των μακαρθικών διώξεων οι υπεύθυνοι της λέσχης έκρυβαν έντυπα, έγγραφα και άλλα δυνάμει ενοχοποιητικά τεκμήρια, σήμερα η επιτυχία του μπαρ KGB υπενθυμίζει  την  ταλάντευση  των  δυτικών   κοινωνιών   ανάμεσα στην ειρωνεία και στη νοσταλγία γι’ αυτό που κάποτε συγκινούσε πολλούς και τρόμαζε ακόμα περισσότερους.

kokkini-ameriki-p3Δυστυχώς, το βιβλίο αυτό δεν εξετάζει την ιστορία των μπαρ της Νέας Υόρκης. Στο επίκεντρό του έχει τους μετανάστες και τις μετανάστριες  που  οργάνωσαν  την  καθημερινότητά  τους  στις  Ηνωμένες Πολιτείες μέσα από τις ιδέες, τις νοοτροπίες και τις αντιλήψεις του σοσιαλιστικού και του κομμουνιστικού κινήματος. Εστιάζοντας την προσοχή μου στην ιστορία της ελληνικής, και στη συνέχεια ελληνοαμερικανικής, Αριστεράς, από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και τα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, επιθυμώ να αναδείξω τα πολλαπλά νήματα που συνέδεαν τις ιδέες της ριζικής κοινωνικής μεταβολής με την καθημερινότητα και τους μετασχηματισμούς της μεταναστευτικής εμπειρίας.

Αυτό που κυρίως με ενδιαφέρει είναι να διερευνήσω το πώς, σε συγκεκριμένες ιστορικές στιγμές, οι «αόρατοι άνθρωποι», δηλαδή οι ανώνυμοι μετανάστες, στράφηκαν προς την Αριστερά, αναζητώντας διέξοδο από τις περιοριστικές συνθήκες του παρόντος. Η αναζήτηση αυτή δεν είχε απλώς τον χαρακτήρα της ένταξης σε ένα διαμορφωμένο πολιτικό και κοινωνικό σύμπαν. Αντίθετα, υποστηρίζω ότι οι σκέψεις, οι επιθυμίες και η δράση των ίδιων των μεταναστών υπήρξαν καθοριστικές για τη διαμόρφωση και αναδιαμόρφωση του εργατικού, σοσιαλιστικού και κομμουνιστικού κινήματος στις ΗΠΑ. Στη σελίδα 335 του ανά χείρας βιβλίου υπάρχει μια φωτογραφία• είναι η χορωδία του Ελληνικού Εργατικού Εκπαιδευτικού Συνδέσμου της Νέας Υόρκης, τη δεκαετία του 1930. Ποια ήταν, άραγε, η κινητοποιητική δύναμη που έκανε μετανάστες και μετανάστριες να τραγουδούν επαναστατικούς ύμνους στις Ηνωμένες Πολιτείες;

kokkini-ameriki-p4Προφανώς,  δεν  υπάρχει  μία  μόνο  απάντηση  στο  ερώτημα  αυτό. Υπάρχει ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, μια κοινή αφετηρία που συνδέει την υπερατλαντική μετανάστευση και τον πολιτικό ριζοσπαστισμό. Η μετανάστευση και οι επαναστατικές ιδέες φάνταζαν να εγγυώνται την προοπτική ενός ελπιδοφόρου μέλλοντος για εκείνους και εκείνες που ήταν πρόθυμοι να το διεκδικήσουν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ως προορισμός υπόσχονταν μια νέα αρχή, απαλλαγμένη από την απολυταρχική καταπίεση, τις θρησκευτικές διώξεις, τις ταξικές διακρίσεις και τη μόνιμη καθημερινότητα της αγροτικής φτώχειας της Κεντρικής, της Ανατολικής και της Νότιας Ευρώπης. «Δώστε σε εμένα», καλούσαν τις ευρωπαϊκές κοινωνίες οι στίχοι της Emma Lazarus, στη βάση του Αγάλματος της Ελευθερίας, «τις κουρασμένες, τις φτωχές, τις συνωστισμένες μάζες σας, που θέλουν να αναπνεύσουν ελεύθερα». Ανάμεσα στο 1892 και στο 1924 σχεδόν είκοσι εκατομμύρια άνθρωποι ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα αυτό, φτάνοντας στο Έλις Άιλαντ. Η μεγαλύτερη έως τότε πληθυσμιακή κίνηση της νεότερης ιστορίας αποδείκνυε έμπρακτα την ελκτική δύναμη της αμερικανικής πρόσκλησης. Οι αχανείς εκτάσεις, η απουσία εστεμμένων, η κατοχυρωμένη ανεξιθρησκία, και κυρίως η προοπτική της ατομικής ευημερίας καθιστούσαν τις ΗΠΑ συνώνυμες με τις απεριόριστες δυνατότητες του μέλλοντος. Εκεί, όλα μπορούσαν  να  συμβούν.  Οι  Ηνωμένες  Πολιτείες  ταυτίζονταν  με  το μέλλον• ήταν, άλλωστε, ο «Νέος Κόσμος».

kokkini-ameriki-p6Η προοπτική ενός «νέου κόσμου» υπήρξε η ραχοκοκαλιά των επαναστατικών κινημάτων του 19ου και του 20ού αιώνα. Ανεξάρτητα από τις αναρίθμητες εσωτερικές διαφοροποιήσεις και ιδεολογικές ασυμφωνίες τους, σοσιαλιστές, κομμουνιστές, ριζοσπάστες και αναρχικοί μοιράζονταν έναν κοινό καταστατικό πυρήνα: την πίστη στη δυνατότητα μετάβασης σε μια νέα ιστορική εποχή, η οποία θα κατοχύρωνε την κοινωνική ισότητα και την πολιτική ελευθερία, απελευθερώνοντας έτσι τις απεριόριστες δυνατότητες της ανθρωπότητας να ευημερήσει.

Ο «νέος κόσμος», ο στόχος δηλαδή μιας νέας κοινωνικής οργάνωσης, υπήρξε το κοινό όραμα για εκείνους και εκείνες που αναζήτησαν μέσα από την πολιτική τους στράτευση το τέλος της ανθρώπινης προϊστορίας, δηλαδή της εποχής του πολέμου, της εκμετάλλευσης και της ταξικής ανισότητας. Στα μάτια τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατείχαν ξεχωριστή θέση. Η ατμομηχανή της παγκόσμιας οικονομίας δεν θα μπορούσε παρά να οδηγηθεί κάποια στιγμή σε ένα σημείο ανυπέρβλητης συσσώρευσης κοινωνικών αντιθέσεων. Τότε θα είχε, πλέον, φτάσει η εναρκτήρια στιγμή της μεγάλης πορείας προς το μέλλον. Σήμερα μπορεί να μας εκπλήσσει η ιδέα αυτή, αλλά οι επαναστάτες του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα εκτιμούσαν ότι ο κατεξοχήν τόπος στον οποίο θα μπορούσε να αναδυθεί ο δικός τους «νέος κόσμος» ήταν εκείνος όπου όλα μπορούσαν, εν τέλει, να συμβούν: οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. […]

kokkini-ameriki-p7Ο Κωστής Καρπόζηλος είναι ιστορικός, διευθυντής των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).
Σπούδασε νεοελληνική λογοτεχνία στο Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ, έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ και έλαβε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο Κρήτης το 2010.
Έχει γράψει το σενάριο του ντοκιμαντέρ Ταξισυνειδησία: η άγνωστη ιστορία του ελληνοαμερικανικού ριζοσπαστισμού (2013) και το βιβλίο Αρχείο Σταύρου Καλλέργη: Ψηφίδες από τον σχεδιασμό της σοσιαλιστικής πολιτείας (Μουσείο Μπενάκη, 2013).
Διδάσκει νεότερη ιστορία στο College Year in Athens, έχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, στο Sciences Po και στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, ενώ έχει εργαστεί ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στα πανεπιστήμια του Πρίνστον και της Οξφόρδης.
Την περίοδο αυτή δουλεύει το επόμενο βιβλίο του, με θέμα την ελληνική Αριστερά στον 20ό αιώνα.

Τίτλος: Κόκκινη Αμερική
Υπότιτλος: Έλληνες μετανάστες και το όραμα ενός Νέου Κόσμου 1900-1950
Συγγραφέας: Κωστής Καρπόζηλος
Επιμέλεια: Στρατής Μπουρνάζος
Εκδότης: ΠΕΚ (ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ)

logo-3d-small