Ουτοπία και Πολεοδομία

utopia-kai-poleodomiaΗ συνάφεια της πολεοδομίας με την ουτοπία έχει ήδη επισημανθεί και σχολιαστεί από έγκριτους μελετητές. Στην παρούσα μελέτη επιχειρείται μια συστηματικότερη και πολύπλευρη διερεύνηση αυτής της συνάφειας προκειμένου να αναδειχθούν τα κοινά θεμελιακά γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν διαχρονικά τον κοινωνικό ουτοπισμό και τον πολεοδομικό σχεδιασμό, πέρα από τις πρόδηλες αναλογίες τους για τις οποίες γίνεται λόγος στην εισαγωγή.

Το κύριο σώμα της μελέτης αρθρώνεται σε τέσσερα μέρη. Το πρώτο είναι αφιερωμένο σε μια γενική θεώρηση της ουτοπικής νοοτροπίας. Ανατέμνονται κατ' αρχάς οι προτυπώσεις μιας ιδανικής πολιτείας που μας έχουν παραδοθεί από διανοητές διαφόρων εποχών, είτε ως φανταστικά αφηγήματα είτε ως μεταρρυθμιστικά προγράμματα, με στόχο να διακριβωθούν τα κοινά ιδεολογικά μοτίβα τους. Σε αυτές τις προτυπώσεις, που διέπονται κατά κανόνα από μια αφηρημένη ορθολογικότητα και έχουν αποκληθεί "ψυχρές" ουτοπίες, αντιβάλλεται ως θερμή έκφανση κοινωνικού ουτοπισμού η πίστη των αδικημένων του κόσμου τούτου στην έλευση ενός βασιλείου δικαιοσύνης και ελευθερίας, πίστη που εξέθρεψε πολυάριθμες θρησκευτικές αιρέσεις και λαϊκές εξεγέρσεις.

Εξετάζονται επίσης οι ομόρροπες και αντίρροπες προς τον ουτοπισμό τάσεις που εκδηλώθηκαν στους χώρους της πολιτικής φιλοσοφίας και της λογοτεχνίας. Στο δεύτερο μέρος η διερεύνηση στρέφεται στις αστυφιλικές και αστυμαχικές διαθέσεις που συνόδευσαν την ανάπτυξη των πόλεων και στις πολεοδομικές ιδέες που εκφαίνονται τόσο στα κείμενα των ουτοπιστών όσο και στη χωρική οργάνωση των ουτοπικογενών κοινοτήτων που ιδρύθηκαν κατά καιρούς.

utopia-kai-poleodomia-2Τα δύο επόμενα μέρη καταπιάνονται με την ανίχνευση του ουτοπικού ήθους στην πολεοδομική θεωρία και πράξη, όπως αυτές έχουν αποτυπωθεί σε πραγματείες, διακηρύξεις, σχέδια ιδανικών πόλεων και προσχεδιασμένα οικιστικά συγκροτήματα. Επειδή κρίθηκε σκόπιμο να ενταχθούν αυτά τα τεκμήρια στα πολιτισμικά τους συμφραζόμενα, προκρίθηκε εν προκειμένω η μορφή ιστορικής επισκόπησης που απαιτούσε από μόνη της μια σχετική πληρότητα, δηλαδή και την αναφορά σε έργα που δεν έχουν άμεση σχέση με το θέμα. Έτσι, τα δύο αυτά μέρη μπορούν να διαβαστούν και ως συνοπτική ιστορία της πολεοδομίας.

Συγκεκριμένα, το τρίτο πραγματεύεται τις πολεοδομικές προτάσεις και εφαρμογές της Αρχαιότητας, του Μεσαίωνα, των εξωτικών πολιτισμών και των νεότερων χρόνων ως τη Βιομηχανική Επανάσταση, ενώ το τέταρτο επικεντρώνεται στο ουτοπικό πάθος της μοντέρνας πολεοδομίας και στην κριτική που της ασκήθηκε από αιρετικούς του μοντερνισμού και μεταμοντέρνους διανοητές.

Στον απόλογο συνοψίζονται τα πορίσματα της έρευνας και παρουσιάζονται οι προβληματισμοί που ανακύπτουν από την έκπτωση του κοινωνικού ουτοπισμού και την απαξίωση του πολεοδομικού σχεδιασμού στις παρούσες μετανεωτερικές συνθήκες.

savvas-kontaratosΟ Σάββας Κονταράτος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1933. Σπούδασε στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Ε.Μ.Π. από την οποία πήρε δίπλωμα το 1956. Αργότερα, με υποτροφία της Γαλλικής Κυβέρνησης, παρακολούθησε στη Γαλλία μεταπτυχιακά μαθήματα για σύγχρονες μεθόδους κατασκευής. Το 1983 υπέβαλε στην Πολυτεχνική Σχολή του Α.Π.Θ. διδακτορική διατριβή με τίτλο Η εμπειρία του αρχιτεκτονημένου χώρου και το σωματικό σχήμα, η οποία εγκρίθηκε με "άριστα παμψηφεί". Είναι ομότιμος καθηγητής Θεωρίας του χώρου και Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής, στην ΑΣΚΤ

Έχει εργαστεί στην Υπηρεσία Οικισμού του Υπουργείου Δημοσίων Έργων (1956-1961), κυρίως για την ανοικοδόμηση της Σαντορίνης και στο Γραφείο Δοξιάδη (1961-1971).
Έχει βραβευτεί σε πανελλήνιους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και αρχιτεκτονικά έργα του έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά και ξένα περιοδικά και βιβλία. Το 1987 εξελέγη Καθηγητής Θεωρίας του Χώρου και Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου δίδαξε μέχρι το 2001, οπότε αναγορεύτηκε ομότιμος καθηγητής. Έχει επίσης διδάξει στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Ιστορίας της Τέχνης του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης (1992-1995) και στο διατμηματικό πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών της Σχολής Αρχιτεκτόνων του Ε.Μ.Π. (1997-2006).
Είναι ιδρυτικό μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Πολεοδόμων και Χωροτακτών και του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής, των οποίων υπήρξε ο πρώτος πρόεδρος Δ.Σ. Έχει διατελέσει μέλος Δ.Σ. της Εθνικής Πινακοθήκης-Μουσείου Αλεξάνδρου Σούτζου και αντιπρόεδρος Δ.Σ. του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Παραμένει μέλος Δ.Σ. της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας και του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης.
Έχει δημοσιεύσει τη διδακτορική διατριβή του (Καστανιώτης, Αθήνα 1983), τη συλλογή δοκιμίων Αρχιτεκτονική και Παράδοση (Καστανιώτης, Αθήνα 1986). Έχει επιμεληθεί μαζί με τον Wilfried Wang την έκθεση "Αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα-Ελλάδα" που οργάνωσε το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής σε συνεργασία με το Γερμανικό Μουσείο Αρχιτεκτονικής και τον ομότιτλο κατάλογο που εξέδωσε ελληνικά και αγγλικά ο γερμανικός εκδοτικός οίκος Prestel το 1999. Είναι ειδικός σύμβουλος των ετήσιων επιθεωρήσεων Αρχιτεκτονικά Θέματα και Θέματα Χώρου + Τεχνών, στις οποίες δημοσιεύει τάκτικά άρθρα και βιβλιοκρισίες.

Τίτλος: Ουτοπία και πολεοδομία

Συγγραφέας: Σάββας Κονταράτος
Επιμέλεια: Ελένη Μπεχράκη
Εκδότης: ΜΙΕΤ (ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ)
Έργο: Δίτομο

logo-3d-small