Οι τελευταίες ημέρες του Στάλιν

oi-teleftees-meres-tou-stalinΜία καθηλωτική καταγραφή των μηνών πριν και μετά το τέλος του Στάλιν, και πώς ο θάνατός του αναπροσδιόρισε την ιστορία του εικοστού αιώνα.

Η συγκλονιστική αφήγηση του Τζόσουα Ρούμπενσταϊν μας μεταφέρει πίσω στο δεύτερο μισό του 1952, όταν κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει το τέλος του δολοφονικού καθεστώτος του Ιωσήφ Στάλιν.

Ο ξαφνικός θάνατός του τον Μάρτιο του 1953 ήταν τόσο μυστηριώδης και δραματικός όσο και η ζωή του, ενώ αδιαμφισβήτητα αποτέλεσε σημείο καμπής για τον εικοστό αιώνα.

Ο συγγραφέας ρίχνει νέο φως σε γνωστά και άγνωστα γεγονότα εκείνης της δραματικής περιόδου, όπως στις μηχανορραφίες των Μπέρια, Μαλένκοφ, Χρουστσόφ και των λοιπών «συντρόφων», οι οποίοι είχαν καταλάβει τη σημασία του επικείμενου χαμού του δικτάτορα, στις πραγματικές μαρτυρίες σχετικά με τον θάνατό του σε αντιδιαστολή με τις επίσημες εκδοχές που ήρθαν στο φως και στις τεράστιες συνέπειες που είχε η απότομη διακοπή του καθεστώτος τρόμου του Στάλιν.

Πρόλογος

Ο Ιωσήφ Στάλιν κατέρρευσε και πέθανε μέσα σε μιαν ατμόσφαιρα μεσαιωνικών αλληλοκατηγοριών και αντεγκλήσεων. Ήταν Μάρτιος του 1953. Στο Κρεμλίνο κόχλαζαν οι φόβοι για μια ευρεία νέα εκκαθάριση ενάντια στα μέλη του Πρεζίντιουμ.

joseph-stalin-3
9 Ιουλίου 1903: O Joseph Stalin πήγε εξόριστος στην Σιβηρία, από όπου θα αφεθεί ελεύθερος 3 χρόνια αργότερα

Μια δημόσια εκστρατεία εναντίον προδοτών εβραίων γιατρών απειλούσε να καταπιεί όλους τους εβραίους της Σοβιετικής Ένωσης. Οι τεταμένες σχέσεις με τη Δύση ήταν όλο και πιο ανησυχητικές: ύστερα από τρία χρόνια μαχών, ο πόλεμος στην Κορέα εξακολουθούσε αμείωτος, ενώ ο αμερικανικός κι ο σοβιετικός στρατός ήταν αντιμέτωποι στη διχοτομημένη Γερμανία.

Την ίδια στιγμή μια νέα αμερικανική κυβέρνηση με επικεφαλής τον πρόεδρο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ και τον υπουργό Εξωτερικών Τζον Φόστερ Ντάλες είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας τον Ιανουάριο, έχοντας ως στόχο να ανακόψει τον κομμουνισμό, μόνο και μόνο για να βρεθεί αντιμέτωπη με τους διαδόχους του Στάλιν και μ’ ένα πλήθος αναπάντεχων μεταρρυθμίσεων.

Στην πατρίδα και έξω, οι παλιοί «συναγωνιστές» του Στάλιν αντιμετώπιζαν πληθώρα δύσκολων διλημμάτων. Κατανοούσαν την ανάγκη να απελευθερώσουν  κρατούμενους από τα γκουλάγκ, να αποκηρύξουν τη Συνωμοσία των Γιατρών και να προσφέρουν ένα υψηλότερο βιοτικό επίπεδο στον πληθυσμό. Επίσης, έκαναν παραχωρήσεις απέναντι στη Δύση, μια εντυπωσιακή «επίθεση ειρήνης» που περιλάμβανε εκ νέου σοβαρές διαπραγματεύσεις για παύση των εχθροπραξιών στην Κορέα και τη μείωση των εντάσεων στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των δορυφορικών κρατών στην Ανατολική Ευρώπη, όπου η ακραία πολιτική του Στάλιν οδηγούσε σε λαϊκή αναταραχή ενάντια στην κομμουνιστική εξουσία.

joseph-stalin-2
Joseph Vissarionovich Stalin
(18 December 1878 – 5 March 1953)

Η κύρια έγνοια τους όμως ήταν να διατηρήσουν την εξουσία. Ο Στάλιν είχε κυριαρχήσει τόσο στη ζωή της χώρας, ώστε ο θάνατός του προκάλεσε ένα τεράστιο ξέσπασμα αποπροσανατολισμένης οδύνης. «Ο Στάλιν ήταν μέσα στους πάντες, σαν το σφυρί μέσα στο δρεπάνι, σε κάθε μυαλό», όπως έγραψε ο συγγραφέας Αντρέι Σινιάφσκι.

Το καθεστώς φοβόταν ότι ο θάνατός του θα οδηγούσε σε πανικό και αταξία, που με τη σειρά τους μπορούσαν να υπονομεύσουν τη νομιμότητά του και το κύρος της μονοκομματικής εξουσίας. Έπρεπε να επινοήσουν έναν τρόπο να αποστασιοποιηθούν από τα εγκλήματα του Στάλιν, ενώ συνάμα θα επέμεναν ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν ευθυνόταν για τη βαναυσότητα του τυράννου, ότι έπρεπε πιο πολύ να λυπούνται το Κόμμα για όσα είχε υπομείνει, παρά να το καταδικάζουν για ό,τι είχε επιδοκιμάσει.

Αυτό το δίλημμα προέκυψε αμέσως μετά την κατάρρευσή του κι έπειτα συνεχίστηκε για δεκαετίες, με περιστασιακές αναλαμπές ειλικρίνειας κι αλήθειας, ακολουθούμενες από έναν ανανεωμένο επίσημο σεβασμό για τον Στάλιν και την ηγεσία του. Επηρέασε τη θεραπεία του, τον τρόπο που διεξήχθη η κηδεία, τις σχέσεις με τη Δύση και την καθημερινή ζωή στη χώρα.

joseph-stalin-4
1936. Ο Στάλιν με την κόρη του Svetlana Alliluyeva Stalin, η οποία αυτομόλησε το 1967 και εγκαταστάθηκε στις ΗΠΑ.

Το παρόν βιβλίο ξεκινά με τον θάνατο του Στάλιν, κινείται πίσω στον χρόνο ως το Δέκατο Ένατο Συνέδριο του Κόμματος τον Οκτώβριο του 1952, όταν ο Στάλιν εκφώνησε την τελευταία δημόσια ομιλία του, και κατόπιν προχωρά μέσα από τον χειμώνα του 1952-’53, όταν εκτυλίχθηκε η Συνωμοσία των Γιατρών και μια πλατιά εκστρατεία ενάντια στους εβραίους της χώρας.

Εξετάζει πώς κάλυψε ο σοβιετικός κι ο αμερικανικός Τύπος τον θάνατο του Στάλιν και πώς η νέα κυβέρνηση του Αϊζενχάουερ αντέδρασε στις δραματικές αλλαγές που ακολούθησαν στη Μόσχα. Τελειώνει με τη σύλληψη του παλιού αρχηγού ασφαλείας του Στάλιν, Λαβρέντι Μπέρια, τον Ιούνιο. Ο θάνατος του Στάλιν πρόσφερε μια πρωτοφανή ευκαιρία. Έδωσε στους διαδόχους του τη δυνατότητα να αντιστρέψουν πολλά από την πολιτική του και να ωθήσουν τη χώρα προς μια ελπιδοφόρα, ηπιότερη κατεύθυνση.

Δημιούργησε για τις Ηνωμένες Πολιτείες την επιτακτική ανάγκη να αναθεωρήσουν τις σκέψεις τους για το πώς μπορούσαν να αντιμετωπίσουν μια βάναυση κι απειλητική δικτατορία που ξαφνικά είχε χάσει τον ηγέτη της κι έδειχνε έτοιμη να διαπραγματευτεί ένα νέο ξεκίνημα στις σχέσεις της με τον έξω κόσμο. Για περίπλοκους λόγους, η σοβιετική κυβέρνηση, καθώς και οι δυτικές κυβερνήσεις δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν τις δεκαετίες καχυποψίας που τις χώριζε. Η κούρσα των εξοπλισμών εξακολούθησε. Η διχοτόμηση της Γερμανίας και της Ευρώπης συνεχίστηκε. Ο Ψυχρός Πόλεμος έφτασε σε μακρινές γωνιές του κόσμου, όπου οι εντάσεις μεταξύ Ανατολής και Δύσης είχαν ως συνέπεια πολέμους «δι’ αντιπροσώπων», που επέφεραν ανείπωτη δυστυχία και καταστροφή.

joseph-stalin-1Και στη Σοβιετική Ένωση η υπόσχεση γι’ αλλαγή, που χαρακτήριζε τους πρώτους μήνες μετά τον θάνατο του Στάλιν, κατέρρευσε σ’ ένα μοτίβο αφενός αναζωογονητικής μεταρρύθμισης κι αφετέρου αποκαρδιωτικής καταπίεσης, που διήρκεσε ώσπου ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ώθησε τα όρια της μεταρρύθμισης ως το σημείο όπου το σοβιετικό καθεστώς δεν μπορούσε πλέον να επιβιώσει.

Ο θάνατος του Στάλιν έδωσε στο Κρεμλίνο και στη Δύση την ευκαιρία να ξεφύγουν από τη ζοφερή πραγματικότητα της εφιαλτικής του φαντασίας, μια πρόκληση στης οποίας το ύψος απέτυχαν να σταθούν. Αυτή η αποτυχία θα στοίχειωνε τον κόσμο για πολλές κατοπινές δεκαετίες.

joshua-rubensteinΟ Joshua Rubenstein ασχολείται επαγγελματικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις διεθνείς υποθέσεις για πάνω από σαράντα χρόνια ως ακτιβιστής και ανεξάρτητος μελετητής με ιδιαίτερη εμπειρία στις ρωσικές υποθέσεις.

Υπήρξε μέλος του προσωπικού της Διεθνούς Αμνηστίας από το 1975 έως το 2012 ως περιφερειακός διευθυντής της Βορειοανατολικής Ευρώπης.
Ένας συνεργάτης του Κέντρου Davis των Σοβιετικών κι Ευρασιατικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Έχει πραγματοποιήσει πολλά ερευνητικά ταξίδια στη Μόσχα και άλλες ρωσικές πόλεις. Είναι πλέον Αναπληρωτής Διευθυντής στη Νομική Σχολή του Χάρβαρντ.
Ζει στο Μπρούκλαϊν της Μασαχουσέτης.

Τίτλος: Οι τελευταίες ημέρες του Στάλιν

Τίτλος πρωτοτύπου: The last days of Stalin
Συγγραφέας: Joshua Rubenstein
Μετάφραση: Μιχάλης Μακρόπουλος
Επιμέλεια: Δημήτρης Χαροκόπος
Εκδόσεις: Ψυχογιός

logo-3d-small