Η στέγη του Ηρωδείου και άλλες γιγάντιες γεφυρώσεις

i-stegi-tou-hrodeiou-1Κανείς ίσως από τους αναρίθμητους επισκέπτες του δεν έχει ακούσει ή σκεφθεί ότι το οικείο σε όλους Ηρώδειο υπήρξε το υψηλότερο κτήριο της χώρας, έως την εποχή του Hilton και του Πύργου των Αθηνών, ή ότι αυτό πρέπει να είναι ο κάτοχος του παγκόσμιου έως σήμερα ρεκόρ για το μεγαλύτερο άνοιγμα στέγης (50 μ.) εκ φυσικής ξυλείας, χωρίς ενδιάμεσα στηρίγματα.

Παρά τις φιλολογικές περί στέγης μαρτυρίες, πλείστοι αρχαιολόγοι και ιστορικοί της αρχιτεκτονικής ισχυρίσθηκαν ότι η γεφύρωση της τεράστιας αποστάσεως των τοίχων του Ηρωδείου δεν πρέπει να ήταν δυνατή.

Και όμως, ακόμη και στην παρούσα κατάσταση ερειπίου, το κτήριο διατηρεί οικοδομικές λεπτομέρειες που με βεβαιότητα αποδεικνύουν την πάλαι ποτέ ύπαρξη της στέγης του και ταυτοχρόνως υποδεικνύουν τη βασική διάταξη των ζευκτών αυτής.

Η προτεινόμενη από τον Μανώλη Κορρέ αναπαράσταση βασίζεται σε όλες τις σωζόμενες στο κτήριο μαρτυρίες, σε ό,τι είναι γνωστό για τα τεράστια επιτεύγματα των Ρωμαίων σε αυτή την ειδικότητα, συμπεριλαμβανομένης της γεφυροποιίας, σε ό,τι είναι γνωστό για τα επιτεύγματα της οικοδομικής του ξύλου γενικώς πριν από τη βιομηχανική εποχή και σε ό,τι είναι γνωστό για τις επιστημονικές γνώσεις των αρχαίων.

Το πρώτο μέρος υπό μορφήν μυθοπλασίας αναφέρεται στο ιστορικό πλαίσιο και τους πρωταγωνιστές του έργου, το δεύτερο περιέχει την επιστημονική τεκμηρίωση της κατασκευής του κτηρίου και της στέγης του, ενώ στο τρίτο μέρος παρουσιάζονται ιστορικές ξύλινες γέφυρες και στέγες, των οποίων η γνώση, πέραν της αυτοτελούς αξίας της, είναι χρησιμότατη και για την κατανόηση της στέγης του Ηρωδείου.

hrodeio Stegi

Στο web magazine Ανασκαφή διαβάζουμε: «Τα αρχαία ωδεία ήταν μικρά στεγασμένα θέατρα, με χαρακτηριστική ημικυκλική μορφή και πολύ υψηλούς τοίχους για τη δημιουργία περιμετρικής ζώνης μεγάλων φωτιστικών ανοιγμάτων, όπως θα πει ο κ. Κορρές. Το Ηρώδειο αποτελεί ακραία περίπτωση, επειδή είχε το μέγεθος των μεγάλων θεάτρων της αρχαιότητας και έξι χιλιάδες θέσεις (οι ανώτερες πέντε σειρές μαρμάρινων εδωλίων δεν περιλαμβάνονται στη σημερινή ανακατασκευή του κοίλου).

Η ανέγερσή του (160-169 μ.Χ.) επέβαλε απαλλοτριώσεις επί τεσσάρων οικοδομικών τετραγώνων και την επίλυση σύνθετων αρχιτεκτονικών προβλημάτων. Η κάλυψή του με ενιαία στέγη, χωρίς ενδιάμεσους στύλους, αν και μαρτυρείται από αρχαίες πηγές, θεωρήθηκε από πλείστους επιστήμονες ανέφικτη. Το βιβλίο περιέχει (στο δεύτερο μέρος) σειρά παρατηρήσεων επί του κτιρίου που αποδεικνύουν ότι το Ηρώδειο πράγματι είχε στέγη, της οποίας τη γενική μορφή και υποδεικνύουν.

hrodeion-2

Το Ηρώδειο, δώρο του Ηρώδη Αττικού στην Αθήνα, είχε κερδίσει από την αρχαιότητα τον θαυμασμό των ανθρώπων. Η στέγη ήταν ξύλινη, και για την κατασκευή της πρέπει να χρησιμοποιήθηκαν περί τα 3.000 δέντρα, μεγάλα ως επί το πλείστον, όπως κέδροι, κυπαρίσσια και λάρικες, ενώ κατεργασμένη η ξυλεία θα πρέπει να ζύγιζε περί τους 750 - 800 τόνους.

Είχε τη μεγαλύτερη στέγη αρχαίου θεάτρου, η οποία φαίνεται πως κατέρρευσε από πυρκαγιά γιατί στη νεότερη εποχή, το 1858, βρέθηκε από τον Κυριάκο Πιττάκη, κατά τις ανασκαφές για την αποκάλυψη του μνημείου, ένα παχύ στρώμα στάχτης, όπως επίσης σπασμένα κεραμίδια, ξύλα καμένα και σιδερένια καρφιά μεγάλων διαστάσεων. Η πυρκαγιά συνδέεται με την καταστροφική μανία των Ερούλων το 267 μ.Χ. από την οποία δεν γλίτωσε το Ηρώδειο.

hrodeion-3

Ο κ. Κορρές εστιάζει στη στέγη του Ηρωδείου, γιατί η ύπαρξή της αγνοούνταν. Ο έμπειρος μελετητής των μνημείων της Ακρόπολης υποστηρίζει ότι η στέγη του Ηρωδείου «αποτέλεσε παγκόσμιο ρεκόρ μέγιστου ανοίγματος έως και το 19ο αιώνα!». Έχει άνοιγμα 50 μέτρων. «Δύναται μετά πάσης βεβαιότητος να λεχθεί ότι το Ηρώδειο υπήρξε το υψηλότερο κτήριο της χώρας ως την εποχή της κατασκευής του ξενοδοχείου "Χίλτον", ενώ τη δεύτερη θέση ως τα μέσα του 20ού αιώνα κατείχαν δύο επίσης ρωμαϊκά κτήρια: το λεγόμενον Οκτάγωνον κι η λεγόμενη Ροτόντα της Θεσσαλονίκης». Συσχετίζει το κατασκευαστικό αυτό θαύμα με την τεχνογνωσία που είχε αποκτηθεί στα ρωμαϊκά χρόνια με τις γέφυρες. Για παράδειγμα αναφέρει τη γέφυρα του Τραϊανού (105 μ.Χ.), έργο του διάσημου Απολλόδωρου από τη Δαμασκό.

«Η στέγη του Ηρωδείου, σύμφωνα με τις πληροφορίες μας, αποτέλεσε παγκόσμιο ρεκόρ μέγιστου ανοίγματος έως και τον 19ο αιώνα (...), ενώ τη δεύτερη θέση έως τα μέσα του 20ού αιώνα κατείχαν δύο επίσης ρωμαϊκά κτίρια: το λεγόμενον Οκτάγωνον και η λεγόμενη Ροτόντα της Θεσσαλονίκης», αναφέρει ο κ. Κορρές σε τεύχος του περιοδικού «Ανθέμιον» της Ένωσης Φίλων Ακροπόλεως, που είναι αφιερωμένο ολόκληρο στον Ηρώδη Αττικό και την εποχή του.

hrodeion-1

Πώς όμως έγινε δυνατό αυτό το θαύμα; Πώς κατάφεραν όμως οι τεχνίτες εκείνης της εποχής να κατασκευάσουν μια ενιαία στέγη, χωρίς ενδιάμεσους στύλους, με άνοιγμα τόσο μεγάλο, κάτι που σήμερα θεωρείται μάλλον ανέφικτο; «Η λύση βρίσκεται μάλλον στον τρόπο κατασκευής των ρωμαϊκών γεφυρών και όχι μόνο των ρωμαϊκών στεγών», αναφέρει ο μελετητής.

Οι παρατηρήσεις του κ. Κορρέ σε λεπτομέρειες επί του σωζόμενου μνημείου αποδεικνύουν πως ήταν εφικτό. Βέβαια, η κατασκευή της στέγης, που ήταν κωνική, θα πρέπει να διήρκεσε περί τα τρία χρόνια, ενώ ολόκληρο το κτήριο οικοδομήθηκε σε 8 με 9 χρόνια. Η προμήθεια της ξυλείας για τη στέγη (έμβαδού 3 στρεμμάτων) θα πρέπει να υπήρξε μια ξεχωριστή και πολυδάπανη εργολαβία, καθώς χρειάστηκαν 3.000 δέντρα (κέδροι, κυπαρίσσια), βάρους 750-800 τόνων. Αν προστεθεί και το βάρος των κεραμιδιών, που υπολογίζεται σε 180 τόνους, πρόκειται για μια γιγάντια στέγη βάρους 1.000 τόνων.

Η τεχνολογία για την κατασκευή αυτού του έργου ήταν ασύλληπτη για τα δεδομένα της εποχής, οπότε πιθανότατα επιστρατεύτηκαν μέθοδοι που χρησιμοποιούνταν για τις γέφυρες, σύμφωνα με το μελετητή. Η στέγη κατασκευάστηκε δύο φορές. Μία στο έδαφος, στο χώρο της Στοάς Ευμένους, που είχε μετατραπεί σε εργοτάξιο και όπου γίνονταν τα τεστ αντοχής της κατασκευής, και άλλη μία φορά πάνω σε ειδικά ικριώματα σε ύψος 30 μ. από το έδαφος, για την τελική τοποθέτησή της. Εσωτερικά, το Ηρώδειο διέθετε απίστευτο πλούτο. «Η ορχήστρα του ήταν στρωμένη με λευκές και μαύρες πλάκες μαρμάρου. Οι τοίχοι κοσμούνταν με πολύχρωμα μάρμαρα. Τα εδώλια ήταν φτιαγμένα από συμπαγές μάρμαρο». Χορηγός του, ο πάμπλουτος Ηρώδης ο Αττικός, ο οποίος το αφιέρωσε στη μνήμη της πρόωρα χαμένης συζύγου του, Ρήγιλλας.

korres irodeio

«Η Στέγη του Ηρωδείου δεν ήταν συνηθισμένη, αλλά έγινε δυνατή επειδή οι Ρωμαίοι μεταφέρανε τις καταπληκτικές ανακαλύψεις τους για τη γεφυροποιία. Γι' αυτό κι ένα μέρος του βιβλίου αναφέρεται στις ρωμαϊκές γιγάντιες γέφυρες που έγιναν στην Ευρώπη. Η Στέγη του Ηρωδείου αποτελεί παγκόσμιο ρεκόρ, δεν ξανάγινε στέγη με τόσο μεγάλο άνοιγμα παγκοσμίως» εξηγεί ο καθηγητής, που έλυσε το μυστήριο της κατασκευής της, το οποίο απασχολούσε επί μακρόν τους ειδικούς.

«Το 'κλειδί' για την επίλυση του αινίγματος είναι ότι η Στέγη του Ηρωδείου δεν έγινε με την τεχνική σχεδιασμών στεγών, αλλά με τις μεθόδους σχεδιασμού γεφυρών. Με αυτή μου την ιδέα και με τις γνώσεις γύρω από τις ρωμαϊκές γέφυρες δόθηκε η εξήγηση για τη στέγαση του Ηρωδείου» επισημαίνει ο κ. Κορρές.»

manolis-korresΟ Μανόλης Κορρές, γεννημένος το 1948, σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) από το οποίο πήρε πτυχίο αρχιτέκτονα το 1972. Στο διάστημα 1975-1977 έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πολυτεχνείο του Μονάχου, κοντά στον καθηγητή Gοttfried Gruben, έναν από τους πιο σημαντικούς μελετητές της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής. Το 1992 πήρε το διδακτορικό του από το ΕΜΠ με την εργασία του «Συμβολή στην οικοδομική μελέτη των αρχαίων κιόνων».
Το 1975 και 1977-1979 εργάστηκε ως ημερομίσθιος μηχανικός στα Έργα Συντήρησης Μνημείων της Ακρόπολης (ΕΣΜΑ). Το 1979, ύστερα από διαγωνισμό του τότε Υπουργείου Πολιτισμού, στον οποίο και πρώτευσε, κατέλαβε οργανική θέση στο Υπουργείο. Το 1981 υπηρέτησε στη Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων αναλαμβάνοντας τη θέση του Προϊσταμένου του Τμήματος Αναστηλώσεων. Το 1983 μετακινήθηκε στην Α' Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και από τότε έως το 1999 ήταν Προϊστάμενος του Έργου «Παρθενών». Το 1999 εξελέγη αναπληρωτής Καθηγητής και το 2006 πρωτοβάθμιος Καθηγητής στο ΕΜΠ, από το οποίο και συνταξιοδοτήθηκε το 2015. Σε όλη την επαγγελματική του σταδιοδρομία υπήρξε ακούραστος και φιλομαθέστατος. Επίσης, συνεργάστηκε στενά με τον αείμνηστο Χαράλαμπο Μπούρα, τον οποίο πάντοτε θεωρούσε δάσκαλό του.
Το κυρίως διδακτικό έργο του Μανόλη Κορρέ αρχίζει από το 1999, όταν και εντάχθηκε στο  διδακτικό προσωπικό του ΕΜΠ, και είναι πλούσιο τόσο σε προπτυχιακό όσο και σε μεταπτυχιακό επίπεδο. Δίδαξε κυρίως αρχαία αρχιτεκτονική, ιστορική τοπογραφία, αναστήλωση. Εκτός από το ΕΜΠ ο κ. Κορρές έχει διδάξει και στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο (ΕΚΠΑ), σε Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών. Kατά καιρούς και για μικρά χρονικά διαστήματα έχει διδάξει και στα Πανεπιστήμια της Pennsylvania και Berkeley των ΗΠΑ και έχει δώσει σεμιναριακά μαθήματα σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Ευρώπης, της Αμερικής και της Ασίας.
manolis-korres-1Έχει συμμετάσχει, τις περισσότερες φορές με πρωταγωνιστικό ρόλο, στη μελέτη, συντήρηση και αναστήλωση πολλών ιστορικών μνημείων. Ανάμεσα σε άλλα έχει συμβάλει στην ανάδειξη μνημείων της Πελοποννήσου, της Θεσσαλίας, της Ηπείρου, της Μακεδονίας, της Θράκης, νησιών του Αιγαίου, της Αττικής και ειδικότερα της Θεσσαλονίκης, της Αμοργού, της Χίου, της Πάρου και της Αθήνας. Σχετικά με την τελευταία ενδεικτικά αναφέρονται το Ερέχθειο, το ιερό του Διονύσου και το Διονυσιακό θέατρο στις νότιες παρειές της Ακρόπολης, στο οποίο, από το 1980-1983, ήταν και ο υπεύθυνος του όλου έργου. Ακόμη εργάστηκε στο φρούριο του Πυθίου στο νομό Έβρου, στο ιερό της Δήμητρος στη θέση Γύρουλας στη Νάξο, στο ναό του Διονύσου στα Ύρια της Νάξου, σε ένα μεγάλο ταφικό μνημείο στα Ρηγαίικα Καλυδώνας Αιτωλοακαρνανίας, στο ιερό του Ποσειδώνος στο Μολύκρειον Αιτωλοακαρνανίας και εκτός Ελλάδας στη Νεάπολη, στη Νorchia της Ετρουρίας, στα Ιεροσόλυμα (κουβούκλιο Παναγίου Τάφου). Με τον Παρθενώνα έχει συνδεθεί περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο μνημείο. Από το 1983 και έως το 1999 ήταν ο υπεύθυνος των σχετικών εργασιών για την αναστήλωση και ανάδειξη του εμβληματικού αυτού μνημείου.
Υπήρξε ή εξακολουθεί να είναι μέλος της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων της Ακρόπολης (EΣMA), της Υποεπιτροπής Συντήρησης  των Γλυπτών του Παρθενώνα, της Επιτροπής Συντήρησης Διονυσιακού Θεάτρου, της Επιτροπής Συντήρησης Ακρόπολης Λίνδου, της Επιτροπής Μαραθώνα, της Επιτροπής Συντήρησης Επικουρίου Απόλλωνος. Χρημάτισε επίσης Αντιπρόεδρος του Δ.Σ. του Οργανισμού Ανέγερσης του Μουσείου Ακρόπολης, θέση από την οποία παραιτήθηκε πριν από την επιλογή του αρχιτέκτονα, και μέλος κριτικής επιτροπής Διεθνούς Αρχιτεκτονικού Διαγωνισμού για την αποκατάσταση του ναού του Αυγούστου στο Pozzuοli της Καμπανίας, στη νότιο Ιταλία. Τέλος, από το 2006 έως σήμερα είναι τακτικό μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ).
Είναι τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα: «Ιστορία αρχαίας αρχιτεκτονικής - Αναστήλωσης». 

Τίτλος: Η στέγη του Ηρωδείου και άλλες γιγάντιες γεφυρώσεις

Συγγραφέας: Μανώλης Κορρές
Εκδότης: Μέλισσα

logo-3d-small