Ο Πύργος του Άιφελ

o-pyrgos-tou-aifelΈνα σπουδαίο κείμενο του Ρολάν Μπάρτ της ώριμης περιόδου του, με την ασύγκριτη γλώσσα και τη βαθιά και ελεύθερη επιχειρηματολογία του, εκδίδεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Συνοδεύεται από μια θαυμάσια φωτογραφική αποτύπωση του Πύργου από τον Αντρέ Μαρτέν, σε ένα βιβλίο με τη μορφή μικρού λευκώματος.

Σύμβολο του Παρισιού, της νεωτερικότητας, της επικοινωνίας, της επιστήμης ή του 19ου αιώνα, πύραυλος, μίσχος, πλατφόρμα εξόρυξης, φαλλός, αλεξικέραυνο η έντομο, ο Πύργος του Άιφελ είναι το αναπόφευκτο σημείο αντίκρυ στα μεγάλα δρομολόγια του ονείρου.

Για να εκπληρώσει αυτή τη μεγάλη ονειρώδη λειτουργία, που τον μεταβάλλει σε ένα είδος ολιστικού μνημείου, ο Πύργος πρέπει να αποδράσει από τη λογική. Ο πρώτος όρος αυτής της νικηφόρας φυγής είναι το γεγονός ότι ο Πύργος υφίσταται ως μνημείο παντελώς άχρηστο. Την αχρηστία του Πύργου την ένιωθαν πάντα αμυδρά ως σκάνδαλο, δηλαδή ως αλήθεια πολύτιμη και ανομολόγητη.

Κατόρθωσε να γίνει πλήρως το σύμβολο του Παρισιού μονάχα όταν μπόρεσε να άρει από πάνω του την υποθήκη του παρελθόντος και να γίνει συνάμα το σύμβολο της νεωτερικότητας. Η επίθεση μάλιστα που επέβαλε στο παρισινό τοπίο (την υπογραμμίζει η συγκέντρωση υπογραφών από τους καλλιτέχνες) έγινε σφοδρή. Ο Πύργος αποδείχθηκε, μαζί με το ίδιο το Παρίσι, σύμβολο δημιουργικής τόλμης, υπήρξε η νεωτερική χειρονομία με την οποία το παρόν λέει όχι στο παρελθόν.

eiffel-tower4Μεταλλουργία, συγκοινωνίες, δημοκρατία: Ο Άιφελ προσέφερε στον αιώνα του, με τον Πύργο του, το υλικό σύμβολο αυτών των τριών κατακτήσεων.

Δόθηκε μάχη «εν ονόματι του υποτιμώμενου γαλλικού γούστου», έγινε επίκληση στην «ψυχή της Γαλλίας», ενοχοποιήθηκαν «οι μπαρόκ και εμπορευματικές φαντασίες ενός κατασκευαστή μηχανών».

Η εις ύψος έκταση ενός μνημείου δεν μπορούσε να κατορθωθεί από έναν αρχιτέκτονα αλλά από έναν τεχνικό. Ο Πύργος καθιερώνει λοιπόν την ισχύ της αμιγούς τεχνικής επί των αντικειμένων (των κτισμάτων) που έως τότε υπόκειντο (τουλάχιστον εν μέρει) στην τέχνη. -R.B.

«Ο διάσημος Γάλλος συγγραφέας του 19ου αιώνα Guy de Maupassant, συχνά γευμάτιζε στο εστιατόριο του πύργου, αν και δεν ενδιαφερόταν πολύ για το φαγητό: Είναι το μόνο μέρος στο Παρίσι, συνήθιζε να λέει, στο οποίο δεν είμαι υποχρεωμένος να τον βλέπω.
construction-eiffel-tower4-1Και είναι αλήθεια ότι στο Παρίσι πρέπει κανείς να παίρνει άπειρες προφυλάξεις, έτσι ώστε να μην βλέπει τον Πύργο του Άιφελ, ασχέτως εποχής, μέσα από ομίχλη και νέφος, σε μέρες συννεφιασμένες ή ηλιόλουστες, σε βροχή – όπου κι αν είστε, όποιο κι αν είναι το τοπίο που φτιάχνουν οι στέγες, οι θόλοι, ή τα κλαδιά και που σας χωρίζει από αυτόν, ο Πύργος είναι εκεί, ενσωματωμένος στην καθημερινή ζωή μέχρι που να μην μπορείτε πια να του αποδώσετε κάποια συγκεκριμένη ιδιότητα, αποφασισμένος απλά να εξακολουθεί να υπάρχει, όπως ένα βράχος ή ένας ποταμός, είναι τόσο κυριολεκτικός όσο ένα φυσικό φαινόμενο το νόημα του οποίου στο διηνεκές μπορεί να αμφισβητηθεί, όμως η ύπαρξη του είναι αδιαμφισβήτητη.
Δεν υπάρχει σχεδόν καμία Παρισινή ματιά που αστοχεί να τον αγγίξει σε οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας, αυτή τη στιγμή που ξεκινώ να γράψω αυτές τις γραμμές γι’ αυτόν, ο Πύργος είναι εκεί, μπροστά μου, καδραρισμένος από το παράθυρό μου, και την ίδια ακριβώς στιγμή που η νύχτα του Γενάρη τον θολώνει, προσπαθώντας προφανώς να τον κάνει αόρατο, να αρνηθεί την παρουσία του, δύο μικρά φώτα ανάβουν, τρεμοφέγγοντας αχνά καθώς περιστρέφονται στην κορυφή του: όλην αυτή τη νύχτα, επίσης, θα είναι εκεί, συνδέοντάς- με πάνω από το Παρίσι με κάθε έναν από τους φίλους μου που ξέρω ότι τον βλέπουν: με αυτόν όλοι μαζί αποτελούμε ένα μετατοπιζόμενο σχήμα το σταθερό κέντρο του οποίου είναι αυτός: ο Πύργος είναι φιλικός.

construction-eiffel-tower5-1Ο Πύργος είναι επίσης παρών σε ολόκληρο τον κόσμο. Πρώτα απ’ όλα ως ένα παγκόσμιο σύμβολο του Παρισιού, βρίσκεται παντού στον πλανήτη, όπου το Παρίσι δηλώνεται σαν μια εικόνα, από τις Μεσοδυτικές πολιτείες της Αμερικής έως την Αυστραλία, δεν υπάρχει ταξίδι στη Γαλλία που να μην γίνεται, κατά κάποιο τρόπο, στο όνομα του Πύργου, κανένα σχολικό εγχειρίδιο, αφίσα, ή ταινία για την Γαλλία, που αστοχεί να τον προτείνει ως κύριο σημείο ενός λαού και ενός τόπου: ανήκει στην παγκόσμια γλώσσα του ταξιδιού.
Και ακόμα: πέρα από την δηλωτική παρουσία του με αυστηρή αναφορά στο Παρίσι, αγγίζει το πιο γενικό ρεπερτόριο των ανθρώπινων εικόνων, η απλή, πρωτογενής μορφή του, τον επιφορτίζει με την αποστολή ενός κρυπτογραφικού σημείου με απεριόριστα νοήματα: σύμφωνα με τις προκλήσεις της φαντασίας μας διαδοχικά σύμβολο του Παρισιού, της νεωτερικότητας, της επικοινωνίας, της επιστήμης ή του δέκατου ένατου αιώνα, πύραυλος, βλαστός, γερανός, φαλλός, αλεξικέραυνο ή έντομο, που τον συναντούν οι μεγάλες διαδρομές των ονείρων μας, είναι το αναπόφευκτο σημάδι, ακριβώς όπως δεν υπάρχει
Παρισινή ματιά που να μην είναι αναγκασμένη να τον συναντήσει, δεν υπάρχει φαντασίωση που αποτυγχάνει, αργά ή γρήγορα, να αναγνωρίσει τη μορφή του και να τραφεί από αυτήν, πάρτε ένα μολύβι και αφήστε το χέρι σας, με άλλα λόγια, τη σκέψη σας, να περιπλανηθεί, και είναι συχνά ο Πύργος αυτός που θα εμφανιστεί, μειωμένος σε αυτή την απλή γραμμή της οποίας η μοναδική μυθική λειτουργία είναι το να ενώσει, όπως λέει ο ποιητής, βάση και κορυφή, ή πάλι, γη και ουρανό.»

[Μετάφραση από την Αγγλική έκδοση (στο R. Barthes, The Eiffel Tower and Other Mythologies, transl. R. Howard, Univ. Of California Press, Berkeley/London, 1997, σελ. 3-18), Ρένα Φατσέα, για χρήση των φοιτητών και φοιτητριών της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ, ακαδ. έτος 2012-13 – Η Γαλλική πρωτότυπη έκδοση δεν ήταν άμεσα προσβάσιμη]

roland-barthes-1Ο Ρολάν Ζεράρ Μπαρτ (Roland Gérard Barthes, 12 Νοεμβρίου 1915 – 26 Μαρτίου 1980) ήταν Γάλλος θεωρητικός και κριτικός της λογοτεχνίας, φιλόσοφος, γλωσσολόγος και σημειολόγος. Οι ιδέες του εξερευνούσαν πολλά διαφορετικά πεδία και επηρέασε την ανάπτυξη θεωρητικών σχολών σκέψεως, όπως ο στρουκτουραλισμός, η σημειωτική, η κοινωνική θεωρία, η ανθρωπολογία και ο μετα-στρουκτουραλισμός.

Ο Ρ. Μπαρτ γεννήθηκε στο Χερβούργο της Νορμανδίας. Πατέρας του ήταν ο αξιωματικός του πολεμικού ναυτικού Λουί Μπαρτ, που σκοτώθηκε σε ναυμαχία στη Βόρεια Θάλασσα πριν ο Ρολάν συμπληρώσει τον πρώτο χρόνο της ζωής του. Η μητέρα του Ενριέτ τον ανέθρεψε στο χωριό Υρ και την πόλη Μπαγιόν, μαζί με τη θεία και τη γιαγιά του. Τελικώς, όταν ο Ρολάν ήταν 11 ετών, η οικογένεια μετακόμισε στο Παρίσι. Πάντως ο δεσμός με τις επαρχιακές του ρίζες θα παρέμενε ισχυρός σε όλη τη ζωή του.
Πολλά υποσχόμενος ως φοιτητής, ο Μπαρτ πέρασε την περίοδο από το 1935 ως το 1939 στη Σορβόννη, όπου πήρε πτυχίο κλασικών σπουδών. Τον ταλαιπωρούσε όμως η υγεία του από τότε, καθώς είχε κολλήσει φυματίωση, η οποία απαιτούσε συχνά απομόνωση σε σανατόρια. Οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις της υγείας του διέκοπταν την ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία, επηρεάζοντας τις σπουδές του και τη συμμετοχή του στις εξετάσεις. Είχε όμως ως αποτέλεσμα και την απαλλαγή του από τη στρατιωτική θητεία κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Από το 1939 ως το 1948 η ζωή του Μπαρτ πέρασε με την έκδοση των πρώτων του έργων, τη συμμετοχή σε μία ιατρική μελέτη και με το πρόβλημα της υγείας του. Το 1948 επέστρεψε στο καθαρώς ακαδημαϊκό έργο, με πολυάριθμες μικρές απασχολήσεις σε ινστιτούτα στη Γαλλία, στη Ρουμανία και στην Αίγυπτο.
construction-eiffel-tower6Σε αυτή την περίοδο συνεισέφερε στην αριστερή παριζιάνικη εφημερίδα Combat, συνεισφορές από τις οποίες αναπτύχθηκε το πρώτο του μεγάλο έργο, το Ο βαθμός μηδέν της γραφής (1953). Από το 1952 ο Μπαρτ έμεινε σε μία πιο μακρόχρονη θέση στο Centre National de la Recherche Scientifique, όπου μελέτησε λεξικολογία και κοινωνιολογία.
Κατά την επταετία που έμεινε εκεί, άρχισε να γράφει μία δημοφιλή σειρά δοκιμίων για το περιοδικό Les Lettres Nouvelles (Τα νέα γράμματα), στα οποία διέλυε μύθους της μαζικής κουλτούρας και τα οποία συγκεντρώθηκαν στο βιβλίο Mythologies (1957).
Παρά το ότι δεν γνώριζε καλά αγγλικά, ο Μπαρτ δίδαξε στο Κολέγιο Middlebury στο Βερμόντ των ΗΠΑ το 1957. Πέρασε τις αρχές της δεκαετίας του 1960 εξερευνώντας τα πεδία της σημειωτικής και του στρουκτουραλισμού, διδάσκοντας σε πανεπιστήμια ανά τη Γαλλία και συνεχίζοντας να δημοσιεύει πραγματείες. Πολλά από τα έργα του εναντιώνονταν στις παραδοσιακές ακαδημαϊκές απόψεις της κριτικής της λογοτεχνίας και φημισμένων λογοτεχνικών μορφών.
Η ανορθόδοξη σκέψη του τον οδήγησε σε σύγκρουση με έναν γνωστό καθηγητή της λογοτεχνίας στη Σορβόννη, τον Raymond Picard, που κατηγόρησε τη «νέα κριτική» του Μπαρτ για ασάφεια και έλλειψη σεβασμού στις λογοτεχνικές ρίζες της Γαλλίας. Η απάντηση του Μπαρτ στο Κριτική και αλήθεια (1966) κατηγορούσε την παλαιά αστική κριτική για έλλειψη ενδιαφέροντος για τα λεπτότερα σημεία της γλώσσας και για μία επιλεκτική αγνόηση των προκλητικών θεωριών.

eiffel-tower3-1Μέσα στη δεκαετία του 1960 ο Μπαρτ έχτισε την προσωπική του φήμη. Ταξίδεψε στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία, κάνοντας μία παρουσίαση των θεωριών του στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς, ενώ την ίδια περίοδο συνέγραψε το γνωστότερο έργο του, το δοκίμιο «Ο θάνατος του συγγραφέα», το οποίο, υπό το φως της αυξανόμενης επιδράσεως που άρχισε να ασκεί η αποδόμηση του Ζακ Ντεριντά, θα αποδεικνυόταν ένα μεταβατικό κείμενο στη διερεύνηση των λογικών στόχων της στρουκτουραλιστικής σκέψης.
Ο Μπαρτ συνέχισε να γράφει στο αβάν-γκαρντ λογοτεχνικό περιοδικό του Φιλίπ Σολέρ Tel Quel, που ανέπτυσσε παρόμοιες θεωρητικές αναζητήσεις με αυτές του Μπαρτ. Το 1970 ο Μπαρτ δημοσίευσε το θεωρούμενο από αρκετούς ως το πλέον αξιοθαύμαστο έργο του: την πυκνή κριτική ανάγνωση της νουβέλας του Μπαλζάκ Σαραζέν, με τον τίτλο S/Z. Καθ' όλη τη δεκαετία του 1970 ο Μπαρτ συνέχισε να επεκτείνει τη λογοτεχνική του κριτική, αναπτύσσοντας νέα ιδανικά. Το 1971 ήταν επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης.

Το 1975 έγραψε μία αυτοβιογραφία με τίτλο Roland Barthes και το 1977 εκλέχθηκε στην έδρα της Λογοτεχνικής Σημειολογίας (Sémiologie Littéraire) στο Collège de France. Την ίδια χρονιά η μητέρα του Ενριέτ, στην οποία ήταν αφοσιωμένος, πέθανε σε ηλικία 85 ετών. Είχαν ζήσει μαζί επί 60 χρόνια και η απώλειά της ήταν σοβαρό χτύπημα για τον Μπαρτ.
Το τελευταίο μεγάλο έργο του, το Camera Lucida (εκδόθηκε στην ελληνική υπό τον τίτλο Ο φωτεινός θάλαμος. Δοκίμιο για τη φωτογραφία.), είναι εν μέρει ένα δοκίμιο για τη φύση της φωτογραφίας και εν μέρει ένας διαλογισμός πάνω στις φωτογραφίες της μητέρας του.

Στις 25 Φεβρουαρίου 1980 ο Ρολάν Μπαρτ, αφού είχε γευματίσει προηγουμένως με τον Μιτεράν και άλλους φίλους του, επέστρεφε σπίτι του περπατώντας στους δρόμους των Παρισίων, όταν παρασύρθηκε από ένα βανάκι. Πέθανε ένα μήνα αργότερα από τραύματα στο στήθος που του προκάλεσε αυτό το ατύχημα.
Στο έργο «Συμβάντα», που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του, το 1987, αποκαλύφθηκε ότι ήταν ομοφυλόφιλος.

Τίτλος: Ο Πύργος του Άιφελ

Τίτλος Αγγλικής έκδοσης: The Eiffel Tower and Other Mythologies
Συγγραφέας: Roland Barthes
Φωτογράφος: André Martin
Μετάφραση: Λίζυ Τσιριμώκου
Εκδότης: Εκδόσεις Άγρα
Πηγές: el.wikipedia.org, Ρένα Φατσέα ΕΜΠ

logo-3d-small