Σεφέρης – Αβέρωφ: Η ρήξη

seferis-averof i-riksiΗ φιλία και συνεργασία του Ευάγγελου Αβέρωφ και του Γιώργου Σεφέρη δοκιμάστηκε στα τέλη του 1958 και τις αρχές του 1959 λόγω της διαφωνίας τους στις επιλογές και την πορεία λύσης του Κυπριακού, με αποτέλεσμα τον αποκλεισμό του Γιώργου Σεφέρη, πρεσβευτή στο Λονδίνο, από τις συνομιλίες της Ζυρίχης. Οι δύο άνδρες αντάλλαξαν μερικές επιστολές ενώ στη διένεξη επενέβησαν ο Κωνσταντίνος και η Ιωάννα Τσάτσου. Ακολούθησε μια μακρά περίοδος ψυχρότητας χωρίς ποτέ οι σχέσεις τους να αποκατασταθούν.

Στην περίοδο που ο Ευάγγελος Αβέρωφ ήταν υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Καραμανλή, ο Σεφέρης υπηρέτησε αρχικά ως διευθυντής στη Β´ Πολιτική Διεύθυνση του υπουργείου Εξωτερικών το 1956-1957 και ως πρεσβευτής της Ελλάδας στο Λονδίνο από το 1957 ως το 1962. Τις εμπειρίες και τις διαφωνίες του καταγράφει στα ημερολόγιά του και στην αλληλογραφία του. Καταλογίζει λανθασμένες επιλογές και επιπολαιότητα στον Ευάγγελο Αβέρωφ ενώ εκτιμά τις θέσεις και τη στάση του Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Το βιβλίο διαλύει πολλούς από τους μύθους γύρω από τη λύση του Κυπριακού και ανατρέπει παραδεδομένες εκδοχές και σκοπιμότητες, καταδεικνύοντας ταυτόχρονα τη σοβαρότητα, τη συνέπεια, την ευθυκρισία και τη διορατικότητα του Σεφέρη, που επιβεβαιώθηκε πολλές φορές στα χρόνια που ακολούθησαν.

Δεν ήταν μόνο ένας μεγάλος ποιητής αλλά και ένας σπουδαίος διπλωμάτης.

seferis-averof-karamanlis"Τον Ιούλιο του 1956 ο ποιητής ανακλήθηκε στην Αθήνα και διορίστηκε επικεφαλής της Β' Πολιτικής Διεύθυνσης του υπουργείου Εξωτερικών, που ήταν υπεύθυνη για το Κυπριακό, αναλαμβάνοντας επισήμως υπηρεσιακός υπεύθυνος γι' αυτό. Ο διορισμός του έγινε με εισήγηση του Ευάγγελου Αβέρωφ, που μόλις είχε αναλάβει υπουργός Εξωτερικών. Ας μην ξεχνάμε φυσικά πως ο Σεφέρης ήταν κουνιάδος του Κωνσταντίνου Τσάτσου, ισχυρού προσώπου τότε στην κυβέρνηση Καραμανλή. Ενα χρόνο αργότερα, τον Ιούλιο του 1957, διορίστηκε πρέσβης στο Λονδίνο, όπου παρέμεινε μέχρι το 1962, λίγο πριν από το Νόμπελ.

Είναι χαρακτηριστικό πως όταν ο Σεφέρης προτείνεται για πρέσβης της Ελλάδας στο Λονδίνο, ο Άγγλος πρέσβης στην Αθήνα ενημέρωσε το Φόρεϊν Οφις ότι «ο Σεφέρης είναι ολίγον βαρήκοος και πολύ ενωτικός».

Όταν ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Φατίν Ζορλού έφερε τον Δεκέμβριο του 1958 στο Παρίσι σχέδιο λύσης για το Κυπριακό, που το αποδέχτηκε ο Αβέρωφ, ο Σεφέρης, ως πρέσβης στο Λονδίνο ενημερώθηκε. Οταν διάβασε το σχέδιο έγινε έξαλλος κι έγραψε αμέσως ένα υπόμνημα στον Αβέρωφ, στο οποίο ανέφερε ότι «μ' αυτά θα φέρετε τους Τούρκους στην Κύπρο».

makarios-karamanlis-1Το σχέδιο βέβαια ήταν αυτό, πάνω στο οποίο βασίστηκαν οι Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου. Ουσιαστικά δηλαδή η κατανομή της εξουσίας: πρόεδρος Ελληνοκύπριος, Τουρκοκύπριος αντιπρόεδρος και διανομή της εξουσίας κατά 70% και 30%. Εκείνο όμως με το οποίο κυρίως διαφωνούσε ο Σεφέρης ήταν το δικαίωμα της Τουρκίας για μονομερή επέμβαση.

Επεσήμανε όλα αυτά στο υπόμνημά του προς τον Αβέρωφ, αλλά επειδή φοβόταν πως δεν θα το πρωτοκολλούσαν, έστειλε στη Μαρώ στην Αθήνα δεύτερο αντίγραφο, διαμηνύοντάς της να το πρωτοκολλήσει η ίδια στο υπουργείο Εξωτερικών. Εκεί ράγισαν και οι σχέσεις με τον Αβέρωφ, φυσικά δεν τον κάλεσαν στη Ζυρίχη, ενώ οι Τούρκοι, αντιθέτως, είχαν καλέσει τον πρέσβη τους στο Λονδίνο. Ο Σεφέρης αποκλείστηκε ως φιλοκύπριος και ως φιλομακαριακός.

Η Μαρώ Σεφέρη, ύστερα από συνομιλία της με την Ιωάννα Τσάτσου, σημείωνε σε γράμμα της από την Αθήνα προς τον Σεφέρη στο Λονδίνο στις 22 Ιανουαρίου 1959, ανάμεσα σε άλλα, ότι: «Ο Καραμανλής δεν έλαβε γνώση της πρωτοκολλημένης επιστολής σου προς Αβέρωφ. Η Ιωάννα τούς είπε ότι δεν είναι σωστό να του το κρύψουν. Η εντύπωσή μου είναι ότι όλοι τους κρύβονται ο ένας από τον άλλον»... 

Ο Σεφέρης ανησυχούσε με τις εξελίξεις. «Η τραγωδία προχωρεί» έγραφε από το Λονδίνο στη γυναίκα του στις 26 Ιανουαρίου 1959 και συμπλήρωνε: «Το κρίμα είναι ότι η ατζαμοσύνη έγινε και ποιος το πληρώνει». Στο υπουργείο, μετά το επεισόδιο του Παρισιού, αποφάσισαν σιωπηρά να τον αγνοήσουν. Τον απέκλεισαν από τις συνομιλίες στη Ζυρίχη ως φίλο του Μακαρίου και των Κυπρίων.

averof-makariosΓνωρίζοντας ότι η αλληλογραφία του ανοιγόταν, «ούτε επί Μεταξά δεν υπήρχε τέτοια κακοήθεια» του είχε γράψει η Μαρώ, γράφει υπαινικτικά, συνθηματικά στη γυναίκα του στις 9 Φεβρουαρίου 1959, μόλις πήρε τις πρώτες πληροφορίες από τη Ζυρίχη: «...Τ' απόγευμα είχα νέα από την Ελβετία• το παιδί χειροτερεύει• οι γιατροί της Αθήνας έκαμαν ασυγχώρητες ανοησίες... Είναι απίστευτο τι στραβομάρες μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι κι' επειδή πήραν μια φορά τον κατήφορο, να επιμένουν να κατρακυλήσουν ώς τον πάτο. Τώρα δεν είναι απίστευτο να φέρουν το παιδί και εδώ (εντός των ημερών). Τους εδώ γιατρούς τους ξέρεις. Ο Θεός να βοηθήσει...»

Στις 4 Φεβρουαρίου οι πρωθυπουργοί της Ελλάδας Κωνσταντίνος Καραμανλής και της Τουρκίας Αντνάν Μεντερές, μαζί με τους υπουργούς Εξωτερικών Αβέρωφ και Ζορλού μετέβησαν στη Ζυρίχη της Ελβετίας για επίλυση του Κυπριακού. Ο Σεφέρης σημείωσε στο ημερολόγιό του την επομένη: «Καραμανλής-Αβέρωφ πάνε να συναντήσουν Ζορλού-Μεντερές Ζυρίχη• Ο,τι και να λένε νομίζω νύμφη κουκουλώθηκε• δε λυπάμαι για τίποτε απ' ό,τι έκανα - εύχομαι να μη λυπούμαι γι' αυτούς».

Η Συμφωνία υπογράφηκε στη Ζυρίχη στις 11 Φεβρουαρίου 1959. Η ελληνική κυβέρνηση ήθελε να την εμφανίσει ως μεγάλη νίκη για να εξουδετερώσει όσο ήταν δυνατόν τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης και για να γίνει πιο εύκολα δεκτή στην Κύπρο. Μετά την υπογραφή ετοίμαζαν μεγαλειώδη υποδοχή στον Καραμανλή κατά την επιστροφή του από τη Ζυρίχη. Το κωμικό του πράγματος περιγράφει η Μαρώ σε γράμμα της προς τον Σεφέρη από την Αθήνα: «Θα ήθελα να σου έλεγα πολλά για τα καμώματα τα εδώ. Προχθές ανάστατο το σπιτικό το επάνω της οδού Κυδαθηναίων. Ετοίμαζαν την ένδοξη επιστροφή του προέδρου. Πήρα ένα ταξί, όλη η οδός Φιλελλήνων ταξί με ταμπέλες που γράφαν Καλώς ήρθες ΝΙΚΗΤΗ. Ο οδηγός του ταξί μου: "Τι είναι πάλι αυτός ο Νικήτης!". Απαντώ: "Ο Καραμανλής, όχι Νικήτης αλλά Νικητής". Ο οδηγός: "Και γιατί Νικητής; Την πήραμε την Κύπρο;". Απαντώ πως δεν ξέρω, ακόμη δεν λένε τίποτε οι εφημερίδες. Λέει: "Δεν βαριέσαι, αν ήταν τέτοιο πράγμα θα χτυπούσαν οι καμπάνες, αυτό το Νικητής είναι το κόμμα του που τα σκαρώνει". Ο κόσμος ρωτιέται γιατί είπε στο αεροδρόμιο πως είναι η ευτυχέστερη μέρα της ζωής του, αφού εμείς κάναμε όλες τις αβαρίες».

karamanlis-menderes-1Ο Νικήτης-Καραμανλής ερμηνεύει και το γνωστό «Νενικήκαμεν» του Μακαρίου στο λόγο του την 1η Μαρτίου 1959, αμέσως μετά την επιστροφή του στην Κύπρο. Σημείωσε με πίκρα ο Σεφέρης το Σάββατο 28 Μαρτίου: «Έπρεπε να βρούμε τρόπο να φωνάζουμε: νικήσαμε• αδιάφορο τι σημαίνει αυτό το νικήσαμε• μια που μπορούμε και το φωνάζουμε, τι μας νοιάζει για τα ρέστα».

Αβέρωφ και Ζορλού αμέσως μετά τη σύναψη συμφωνίας πέταξαν αυθημερόν, στις 11 Φεβρουαρίου, με διαφορετικές πτήσεις από τη Ζυρίχη στο Λονδίνο. Ο Σεφέρης υποδέχθηκε στο αεροδρόμιο τον πολιτικό του προϊστάμενο και τον μετέφερε στο ξενοδοχείο «Claridges», όπου δύο ώρες αργότερα έφτασε και ο Ζορλού. Ο Καραμανλής στην Αθήνα ενημέρωσε συνοπτικά τον Μακάριο για το περιεχόμενο της Συμφωνίας, ο οποίος αρχικά συναίνεσε και στη συνέχεια, φτάνοντας στο Λονδίνο, άρχισε να αμφιταλαντεύεται. Η στάση του κλόνισε για πρώτη φορά την εμπιστοσύνη του Σεφέρη στο πρόσωπό του. Από τη μια του αναγνώριζε ότι έπρεπε να ενημερώνεται συνεχώς και πλήρως ώστε να καταθέτει έγκαιρα τις διαφωνίες του και από την άλλη του καταλόγιζε ότι «έκανε το ζαβό τόσες εβδομάδες και τώρα την τελευταία στιγμή πάει να τα κάνει θάλασσα».

Ο Μακάριος έφτασε στο Λονδίνο στις 15 Φεβρουαρίου 1959. Στο αεροδρόμιο τον υποδέχθηκε μόνο ο Σεφέρης. Ο Αβέρωφ απέφυγε να πάει μαζί του. Αρχιζε η επιχείρηση αποδυνάμωσής του.

ypografes-zyrixiΤην επόμενη μέρα ο Μακάριος, αφού ενημερώθηκε για όλες τις πτυχές της Συμφωνίας και τις πρόσθετες απαιτήσεις που είχαν οι Άγγλοι, αρνήθηκε να προσυπογράψει τη Συμφωνία. Ο Σεφέρης από τη μια βλέπει έναν αποκαμωμένο και ταπεινωμένο Μακάριο και από την άλλη οργίζεται με την ομαδική επίθεση εναντίον του από Άγγλους, Τούρκους και Έλληνες. Γράφει στο ημερολόγιό του στις 16 Φεβρουαρίου ανάμεσα σε άλλα: «...Ο Ζορλού επέμεινε: να τεθεί ο Μακάριος ενώπιον των ευθυνών του• να μην του επιτραπεί να γυρίση στην Κύπρο.

Άθλιο θέαμα Ελληνοτούρκων εναντίον Μακαρίου - Οποιος και να 'ναι. Τι έχει απομείνει από την αξιοπρέπειά μας;».
Το θέαμα των «Ελληνοτούρκων» που πίεζαν τον Μακάριο συνεχίστηκε. Στις 17 Φεβρουαρίου το πρωί ο Σεφέρης υποδέχθηκε στο αεροδρόμιο του Λονδίνου τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή. Το απόγευμα της ίδιας μέρας παρευρέθη στη συνάντηση Καραμανλή - Μακαρίου στην τραπεζαρία της ελληνικής πρεσβείας και έγινε μάρτυρας της πρώτης πρωθυπουργικής απειλής προς τον Εθνάρχη: «Αν δεν συμφωνήσουν οι Κύπριοι, τερματίζεται Κυπριακό».

Ο Σεφέρης στο ημερολόγιό του κατέγραψε βήμα βήμα την τριήμερη πορεία για υπογραφή των Συμφωνιών και τις πιέσεις προς τον Μακάριο, ο οποίος απέφευγε να προσέλθει στην κοινή συνάντηση για υπογραφή της Συμφωνίας. Σημειώνει στις 18 Φεβρουαρίου 1959 ανάμεσα σε άλλα: «...Από Μακάριο κανένα νέο - Επιμένει. Τηλεφώνημα Βασιλίσσης προς Αβέρωφ. Τηλεφώνησε λέει Μακάριο και τον έκαμε έκκληση Ως προς Ιερωμένο. Αβέρωφ και Καραμανλής τάχουν χαμένα. "Τι fiasco" λέει κάθε τόσο Αβέρωφ. Καραμανλής μαίνεται. Τα 'χουν χαμένα. Αβέρωφ υπαγορεύει Μπότσην ό,τι μπορεί κατά Μακαρίου στην κρεββατοκάμαρα του Καραμανλή. Λέω ότι αυτές οι εκδηλώσεις είναι πρόωρες. "Πρέπει προλάβουμε κοινή γνώμη" λέει Μπότσης».

seferisΟι ενέργειες του Αβέρωφ, οι κατηγορίες που διοχέτευε στον ιδιοκτήτη και διευθυντή της «Ακρόπολης» και της «Απογευματινής» Νάσο Μπότση επιβεβαίωναν την πεποίθηση του Σεφέρη για την επιπολαιότητα του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών, αλλά και το αρνητικό κλίμα που είχαν δημιουργήσει για τον Μακάριο οι γύρω από αυτόν διπλωμάτες. Αντίθετα, οι περί τον Σεφέρη, όπως ο ακόλουθος Τύπου της πρεσβείας Αλέξανδρος Ξύδης, είχαν διαφορετικές απόψεις. Η 18η Φεβρουαρίου, η μέρα των μέγιστων και τελευταίων πιέσεων πάνω στον Μακάριο, ήταν ιδιαίτερα πικρή για τον Σεφέρη. «Τέλειωσε κι αυτό• η σημερινή μέρα ήταν από τις πιο άσκημες για τους Έλληνες. Κατηγορούσαμε τον Μακάριο όπως άλλοτε οι Άγγλοι και οι Τούρκοι», σημειώνει με απογοήτευση.

Οι Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου υπογράφηκαν επίσημα στις 19 Φεβρουαρίου 1959 στο Λάνκαστερ Χάουζ. Ο Καραμανλής έφυγε από το Λονδίνο την Παρασκευή 21 Φεβρουαρίου. Ο Σεφέρης τον συνόδευσε στο αεροδρόμιο. Καθ' οδόν σταμάτησαν στα ανάκτορα του Μπάκιγχαμ για να υπογράψουν στο βιβλίο της Βασίλισσας. Βρέθηκαν μπροστά σε ακόμη μια «μακαριακή» έκπληξη: «Σήμερα τους πήγα στο αεροδρόμιο. Στο δρόμο σταματήσαμε στο Buckingham Palace για να υπογράψουν (επί τέλους) στο βιβλίο της Βασίλισσας. Καθώς κάθουνταν ο Καραμανλής να υπογράψη ο Αβέρωφ είπε: Νάτος πάλι και έδειξε με κόκκινο μελάνι την υπογραφή του Μακαρίου. Υπέγραψε ο Καραμανλής αμέσως από κάτω. Έπειτα εμείς»..." (Απόσπασμα από άρθρο της enet.gr)

georgisΟ Γιώργος Γεωργής είναι ιστορικός και διπλωμάτης. Καθηγητής της Νεότερης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφου. Γεννήθηκε στο Παραλίμνι. Απόφοιτος του Ελληνικού Γυμνασίου Αμμοχώστου. Πτυχιούχος και Διδάκτωρ του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μεταδιδακτορικός επισκέπτης ερευνητής στο King’s College του Λονδίνου, με υποτροφία του Ιδρύματος Λεβέντη.
Δίδαξε για μια δεκαπενταετία ως επίκουρος και αναπληρωτής καθηγητής Ιστορία του Νεότερου Ελληνισμού στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.
Υπηρέτησε για 16 χρόνια ως Μορφωτικός Ακόλουθος στην Αθήνα. Πρώτος Διευθυντής για μια δεκαετία του Σπιτιού της Κύπρου.
Πρέσβης της Κύπρου στην Ελλάδα με παράλληλη διαπίστευση στη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την Αλβανία από το 2005 μέχρι το 2010.
Έχει τιμηθεί με τον Ταξιάρχη του Φοίνικος της Ελληνικής Δημοκρατίας και Εύφημη Μνεία της Πρυτανείας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Έχει γράψει 16 βιβλία για την ελληνική πολιτική και διπλωματική ιστορία, για την περίοδο της βρετανικής κυριαρχίας στην Κύπρο, για την ιστορία του συνεργατικού κινήματος, για τον Γιώργο Σεφέρη κ.ά. Το βιβλίο του Η συνάντηση Στρατή Τσίρκα – Γιώργου Σεφέρη. Μια φιλία που βράδυνε (Εκδόσεις Καστανιώτη) τιμήθηκε το 2017 με το κυπριακό Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου.
Διετέλεσε μέλος της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Κύπρου, των Δ.Σ. του ΡΙΚ, του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τράπεζας Κύπρου, του Ιδρύματος Πιερίδη και άλλων ιδρυμάτων και επιτροπών.
Είναι μέλος του Δ.Σ. του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου και του Ιδρύματος Κακογιάννη. Επίτιμο μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.

Τίτλος: Σεφέρης - Αβέρωφ: Η ρήξη

Συγγραφέας: Γιώργος Γεωργής
Εκδότης: Εκδόσεις Καστανιώτη

logo-3d-small